ગદ્યપાઠના જવાબમાં ગાઈડબુકની ભાષા કે પાઠનો આધાર?
ગદ્યપાઠના 5 ગુણના પ્રશ્નમાં પૂછ્યું છે: 'પાઠના આધારે મુખ્ય પાત્રનું વલણ સ્પષ્ટ કરો.' વિદ્યાર્થીએ ગાઈડબુકમાંથી 120 શબ્દોનો જવાબ યાદ કર્યો છે: 'પાત્ર દેશભક્ત, નિષ્ઠાવાન, ત્યાગી, નિર્ભય અને સંઘર્ષશીલ હતું...' આ જવાબમાં એક પણ ઘટના, સંવાદ કે પરિણામ નથી. શિક્ષકે 5માંથી 2 ગુણ આપ્યા અને લખ્યું: 'વિશેષણોની યાદી છે, પાઠનો આધાર નથી.' વિદ્યાર્થીને પાઠમાંથી બે ઘટનાઓ યાદ છે: પાત્રે પોતાની નોકરી છોડીને ગામના લોકોને મદદ કરી; અને વિરોધ વચ્ચે પણ તેણે શાળા ખોલવાનો આગ્રહ રાખ્યો. પરંતુ તેને સંવાદના શબ્દો યાદ નથી. તેને ડર છે કે ઘટના ખોટી લખાશે તો માર્ક કપાશે, એટલે તે ફરી ગાઈડનો જવાબ લખવાનું વિચારે છે. કાલે રિવિઝન ક્લાસ છે અને શિક્ષકે કહ્યું છે કે પાઠ આધારિત જવાબમાં ટાંકવું જરૂરી નથી, પણ ઘટના સાથે જોડાણ હોવું જોઈએ.
1. આ જવાબને 5 ગુણના ધોરણે કેમ નબળો ગણાય? 'પાઠનો આધાર' એટલે શું - દરેક વિશેષણ સાથે ઘટના જોડવી જરૂરી છે?
Read the worked answer
કેમ નબળો: 5 ગુણના જવાબમાં પરીક્ષક ત્રણ વસ્તુ જુએ: (1) પાત્રનું વલણ શું છે તેનું સ્પષ્ટ નિવેદન, (2) પાઠમાંથી ઘટના/ક્રિયા/સંવાદનો આધાર, (3) આધાર અને વલણ વચ્ચેનું જોડાણ. વિદ્યાર્થીનો જવાબ ફક્ત પહેલા ભાગ પર છે; 'દેશભક્ત, ત્યાગી' જેવા શબ્દો કોઈ પણ પાત્ર પર લગાવી શકાય, એટલે તે પાઠને બદલે ગાઈડનો જવાબ લાગે.
'પાઠનો આધાર' એટલે: પાત્રે શું કર્યું, કેમ કર્યું અને તેનું પરિણામ શું આવ્યું - એ દર્શાવવું. દરેક વિશેષણ સાથે અલગ ઘટના જોડવી જરૂરી નથી. બે મજબૂત ઘટનાઓ પૂરતી છે; એક ઘટના બે વિશેષણોને સાબિત કરી શકે. સંવાદ શબ્દશઃ યાદ ન હોય તો પણ ઘટનાનું વર્ણન ચાલે; કાલ્પનિક સંવાદ ન લખવો.
2. બે યાદ ઘટનાઓનો ઉપયોગ કરીને 90-110 શબ્દોનો સુધારેલો જવાબ કેવી રીતે લખશો? સંવાદ યાદ ન હોય તો શું કરશો?
Read the worked answer
સુધારેલો જવાબ (લગભગ 100 શબ્દો):
મુખ્ય પાત્રનું વલણ જવાબદારી અને સમાજપ્રતિ નિષ્ઠાનું હતું. પાઠમાં તે પોતાની નોકરી છોડીને ગામના લોકોને મદદ કરે છે; આ ઘટના દર્શાવે છે કે તે પોતાના સુખ કરતાં ગામની જરૂરિયાતને પહેલી રાખે છે. બીજી ઘટનામાં વિરોધ વચ્ચે પણ તે શાળા ખોલવાનો આગ્રહ રાખે છે; તેનું પરિણામ એ કે બાળકોને ભણવાની નવી તક મળે છે. આ બે ઘટનાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેનું વલણ ફક્ત ભાષણનું નહીં, પણ કૃતિનું હતું.
સંવાદ યાદ ન હોય તો: શબ્દશઃ ટાંકો ન લખો; 'પાઠમાં વર્ણવ્યા મુજબ' કહીને ક્રિયા અને પરિણામ લખો. કાલ્પનિક સંવાદ ઉમેરવાથી વિશ્વાસ ઘટે છે. જે ઘટના ચોક્કસ યાદ છે તેને પહેલી રાખો અને બીજી ઘટના સાથે 'આ ઉપરાંત' જોડો.