ਕਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਪਛਾਣ: ਤਿੰਨ ਜਵਾਬਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੀ-ਬੋਰਡ ਦੀ ਕਾਪੀ ਜਾਂਚ ਰਹੇ ਹੋ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਫ਼ੀ 8 ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਸਨ: (ੳ) ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ - 4 ਅੰਕ, (ਅ) ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ 'ਮੈਂ' ਕਿਸਦਾ ਹੈ - 2 ਅੰਕ, (ਇ) ਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ - 2 ਅੰਕ।
ਜਸਕਰਨ ਨੇ (ਅ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਕਵੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹੈ। ਨਵਦੀਪ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਹਰ ਸਾਧਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਤਰਕ ਜੋੜਿਆ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ (ੳ) ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੱਥਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ (ਇ) ਵਿੱਚ 'ਕਰੁਣਾ ਰਸ' ਲਿਖ ਕੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨੇ ਕਾਪੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ।
1. ਜਸਕਰਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ (ਅ) ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਅੰਕ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਬੂਤ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਪੂਰੇ ਜਵਾਬ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।
(ਅ) 2 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1 ਅੰਕ: ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ('ਮੈਂ' = ਕਵੀ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਜੋ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਬੂਤ ਦਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਰਹਿੰਦਾ 1 ਅੰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਹੈ।
(ੳ) ਅਤੇ (ਇ) 'ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ: ਜੇ (ੳ) ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ (ਇ) ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਕ ਪੂਰੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਫੈਸਲਾ: ਗ਼ਲਤ ਹਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਗ਼ਲਤੀ (factual error) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੇਗੀ। ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਂਗਾ: 'ਹਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹੈ - ਸਿਰਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ।'
2. ਨਵਦੀਪ ਅਤੇ ਜਸਕਰਨ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਣ।
ਨਵਦੀਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਸਾਧਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜੋੜ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ।
ਜਸਕਰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ: ਕਵੀ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਾਈਨ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਧ ਅੰਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ।
ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਨਿਯਮ: ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਇੱਕੋ 'ਸਹੀ' ਲਾਈਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਨਾਪਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪਾਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੈ।
3. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੇ (ੳ) ਅਤੇ (ਇ) ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ 2-ਅੰਕੀ ਰੂਬਰਿਕ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਅੰਕ ਦਿਓ।
Read the worked answer
(ੳ) ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ - 4 ਅੰਕ: ਭਾਵ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਥਨ 1; ਪਾਠ ਤੋਂ ਸਬੂਤ 2; ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ/ਨਤੀਜਾ 1। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ 1/4 - ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਲੱਥਾ ਕੀਤਾ, ਭਾਵ ਦਾ ਕਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
(ਇ) ਰਸ - 2 ਅੰਕ: ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ 1; ਕਾਰਨ/ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ 1। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ 1/2 - ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸੁਝਾਅ: 'ਕਰੁਣਾ ਰਸ' ਲਿਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਲਿਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਸਥਿਤੀ (ਵਿਛੋੜਾ, ਬੇਬਸੀ, ਤੜਫ) ਕਰੁਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਲਾਈਨ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਸੁਰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਉਨੇ ਹੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇਗਾ।