WBCHSE HS Punjabi (First Language) study guide

Gadya (Prose): Path, Patar ate Parman

WBCHSE HS ਪੰਜਾਬੀ (ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਦਾ ਗਦ (Prose) ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ-ਸਮਝ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ, ਜੀਵਨੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਸਵਾਲ ਵਿਸ਼ੇ, ਪਾਤਰ, ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਸੰਵਾਦ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾ (theme): ਪਾਠ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ; ਇਸਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਾਤਰ-ਚਿੱਤਰਣ: ਪਾਤਰ ਦੇ ਕਥਨ, ਕਿਰਿਆ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ। ਕਥਾ-ਢਾਂਚਾ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਟਕਰਾਅ, ਚਰਮ, ਸਮਾਧਾਨ; ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ-ਅਸਰ ਸੰਬੰਧ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਜਾਂ ਪਾਤਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਸ਼ੈਲੀ: ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ, ਵਾਕ-ਲੰਬਾਈ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਵਿਅੰਗ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਲੈਅ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ‘ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।’ ਸਵਾਲ: ਇਸ ਤੋਂ ਮਾਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਸੁਭਾਅ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?

Kavita (Poetry): Bhav, Rasa ate Alankar

ਕਵਿਤਾ (Poetry) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਰਸ, ਛੰਦ, ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਉੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ: ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼; ਇਸਨੂੰ ਪੰਗਤੀ-ਦਰ-ਪੰਗਤੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਉਣਾ। ਰਸ: ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਕਰੁਣਾ, ਰੌਦਰ, ਵੀਰ, ਭਿਆਨਕ, ਬੀਭਤਸ, ਅਦਭੁਤ, ਸ਼ਾਂਤ। ਛੰਦ: ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਸਵੈਯਾ, ਕਬਿੱਤ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਗੀਤ, ਵਾਰ; ਲੈਅ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ। ਅਲੰਕਾਰ: ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ, ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ, ਮਾਨਵੀਕਰਣ। ਬਿੰਬ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਭਾਵ। ਪੰਗਤੀ: ‘ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖੜਾ, ਲੋਚਨ ਤਾਰੇ ਦੋ।’ ਸਵਾਲ: ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸੋ। ਜਵਾਬ: ‘ਚੰਨ ਵਰਗਾ’ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਮੁੱਖੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਲੋਚਨ ਤਾਰੇ ਦੋ’ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ: ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ‘ਉਪਮਾ ਹੈ’ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਪਰ ਕੰਮ ਨਾ ਦੱਸਣਾ। ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗੱਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰ ਕਰਨਾ। ਛੰਦ ਜਾਂ ਲੈਅ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ। ਕਵੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ’ਤੇ ਥੋਪਣਾ। ਵਿਅੰਗ, ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਜਾਂ ਮੋੜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।.

Vyakaran ate Bhasha-Samparak

ਵਿਆਕਰਨ (Vyakaran) ਭਾਗ ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਕਾਰਕ, ਕਾਲ, ਵਾਚ, ਸੰਧੀ, ਸਮਾਸ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਅੰਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ: ਸੰਗਿਆ, ਸਰਵਨਾਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਯੋਜਕ, ਵਿਸਮਿਆਦੀਬੋਧਕ। ਲਿੰਗ-ਵਚਨ: ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਨੇ’ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਕ: ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਪਾਦਾਨ, ਸੰਬੰਧ, ਅਧਿਕਰਣ, ਸੰਬੋਧਨ। ਸੰਧੀ ਤੇ ਸਮਾਸ: ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਸਵਰ/ਵਿਅੰਜਨ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦੀ ਤਰਜਮਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਕ: ‘ਕੁੜੀ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ।’ ਇੱਥੇ ‘ਨੇ’ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ‘ਗਾਇਆ’ ਕਰਮ ‘ਗੀਤ’ (ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕਵਚਨ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁੜੀ (ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਰਮ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੋਵੇ-‘ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ’-ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ‘ਪੜ੍ਹੀ’ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਾਜਾ-ਰਾਣੀ’ ਦਵੰਦ ਸਮਾਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗ ਬਰਾਬਰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਾ ਕਰਨਾ। ‘ਨੇ’, ‘ਨੂੰ’, ‘ਤੋਂ’, ‘ਵਿੱਚ’ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ। ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਲਿਖਣਾ। ਅਧਕ, ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ ਦੀ ਗਲਤੀ। ਸਮਾਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲਿਖਣਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਨਾ ਦੇਣਾ।.

Rachna: Nibandh, Patar, Arzi ate Report

ਰਚਨਾ (Composition) ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ, ਪੱਤਰ, ਅਰਜ਼ੀ (application) ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਕ ਫਾਰਮੈਟ, ਵਿਸ਼ੇ-ਕੇਂਦਰਤਾ, ਤਰਕ-ਕ੍ਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਲਹਿਜੇ ’ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਬੰਧ: ਭੂਮਿਕਾ-ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ-ਉਦਾਹਰਨਾਂ-ਸਿੱਟਾ; ਇੱਕ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੋ। ਪੱਤਰ: ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ, ਸੰਬੋਧਨ, ਵਿਸ਼ਾ (ਰਸਮੀ), ਮੁੱਖ ਭਾਗ, ਸਮਾਪਤੀ, ਦਸਤਖ਼ਤ। ਅਰਜ਼ੀ: ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ/ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਲਹਿਜਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਬੇਨਤੀ, ਵਜ੍ਹਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਮਾਪਤੀ। ਰਿਪੋਰਟ: ਸਿਰਲੇਖ, ਬਾਇਲਾਈਨ, ਮਿਤੀ-ਸਥਾਨ, ਲੀਡ ਪੈਰਾ ਵਿੱਚ 5W1H, ਵੇਰਵਾ, ਸਿੱਟਾ; ਨਿਰਪੱਖ ਟੋਨ। ਕੰਮ: ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ। ਢਾਂਚਾ: ਸੰਬੋਧਨ ‘ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਹੋਦਯ’, ਵਿਸ਼ਾ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਬਾਰੇ’, ਫਿਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜ-ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਲਈ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ-ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ। ਤਰਕ: ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਗ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੁਕ ਅਪੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੱਥ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅੰਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਲਹਿਜਾ। ਵਿਸ਼ਾ, ਮਿਤੀ ਜਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਛੱਡਣਾ। ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਵਾਂਗ ਲਿਖਣਾ। ਇੱਕੋ ਆਇਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਠੂੰਸਣਾ।. ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਲੀਡ ਪੈਰਾ ਵਿੱਚ 5W1H ਦਿਓ।.

Path-Samajh ate Shabad-Bhandar

Punjabi Sahit da Itihas

Sahitak Mulyankan

ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂਕਣ (Literary appreciation) ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਢਾਂਚਾ, ਭਾਵ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਗਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ-ਢਾਂਚਾ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਕਾਸ, ਚਰਮ, ਸਿੱਟਾ; ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮੋੜ। ਭਾਵ ਤੇ ਰਸ: ਪਾਠ ਜੋ ਮੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਪਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਣਾ। ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਬਿੰਬ: ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ: ਵਾਕ-ਬਣਤਰ, ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਦੁਹਰਾਉ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ। ਪ੍ਰਭਾਵ: ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਅਸਰ; ਇਸਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਪੰਗਤੀ: ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।’ ਮੁੱਲਾਂਕਣ: ਇੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਕਹਿਣਾ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਵ ਹੈ-ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਰਤਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਤਰਕ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਨ (ਰੂਪਕ) ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਅਰਥ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ; ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਦੱਸਣਾ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ। ‘ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ’ ਵਰਗੀ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ।.