ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਣ: ਕਿਹੜੀ ਸੋਧ ਸੱਚੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ
ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਿਆਲਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪਰੂਫ਼-ਰੀਡਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ 5-ਅੰਕੀ ਟੈਸਟ ਜਾਂਚ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਸਦੀ ਹਦਾਇਤ ਸੀ: 'ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੋਧੋ, ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਸਹੀ' ਲਿਖੋ।' ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹਨ:
- 'ਮੈਂ ਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਚਾਹ ਪੀਤੀ।' → ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ 'ਪੀਤੀ' ਬਦਲ ਕੇ 'ਪੀਤਾ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- 'ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਿਆ।' → 'ਖਰੀਦੀਆਂ' ਕੀਤਾ।
- 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਭੈਣ ਹੈ।' → 'ਮੇਰੀ ਭੈਣ' ਕੀਤਾ।
- 'ਬੱਚੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।' → 'ਖੇਡ ਰਹੇ ਨੇ' ਕੀਤਾ।
- 'ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਪਤਾਨ ਦਾ ਨੱਕ ਵੱਢਿਆ ਗਿਆ।' → ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ 'ਮੁਹਾਵਰਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ' ਅਤੇ ਬਦਲ ਕੇ 'ਕਪਤਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਹੀਂ।
1. ਹਰ ਵਾਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ: ਕੀ ਸੱਚੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ, ਕੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸੋਧ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
Read the worked answer
1. 'ਮੈਂ ਨੇ… ਚਾਹ ਪੀਤੀ।' - ਸੱਚੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਧ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੁਰਖ (ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਅਸੀਂ, ਤੁਸੀਂ) ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸੰਧਾਨਕ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ 'ਨੇ' ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸਹੀ ਰੂਪ: 'ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਚਾਹ ਪੀਤੀ।' ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ 'ਪੀਤੀ' → 'ਪੀਤਾ' ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਹ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਅੰਕ ਨਹੀਂ। 2. 'ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਿਆ।' - ਸੱਚੀ ਗ਼ਲਤੀ। ਕਰਮ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ 'ਖਰੀਦੀਆਂ' ਹੋਵੇਗੀ। ਸੋਧ ਸਹੀ, ਅੰਕ ਪੂਰਾ। 3. 'ਮੇਰਾ ਭੈਣ' - ਸੱਚੀ ਗ਼ਲਤੀ। ਸੰਬੰਧਕ 'ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ' ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਂਵ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਭੈਣ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਸੋਧ ਸਹੀ। 4. 'ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ' - ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ। 'ਹਨ' ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, 'ਨੇ' ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ; ਦੋਵੇਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕ ਨਹੀਂ। 5. 'ਨੱਕ ਵੱਢਿਆ ਗਿਆ' - ਮੁਹਾਵਰਾ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਹਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ (ਸੱਟ) ਲੈ ਕੇ ਨਵੀਂ ਗ਼ਲਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਕ ਨਹੀਂ।
2. ਜੇ ਇਹ ਟੈਸਟ 5 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਿੰਨੇ ਗ਼ਲਤ ਸੋਧਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕੀ ਫੀਡਬੈਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਫੀਡਬੈਕ: 'ਤੂੰ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਸੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਗ਼ਲਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਸੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਕ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁੱਛ: ਕੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਭਾਵ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ?'
ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ: ਇਹ 'ਅੱਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ' ਵਾਲੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ - ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਹੈ ਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕਿਰਿਆ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਤਾ ਦੇ ਮਾਰਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੋਧ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਭੋ, ਫਿਰ ਬਦਲੋ।
ਅੰਕ: ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 2 ਮਿਲਣਗੇ (ਸਿਰਫ਼ ਵਾਕ 2 ਅਤੇ 3 ਲਈ), ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੋਧ ਨੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
3. ਵਾਕ 1 ਅਤੇ ਵਾਕ 4 ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਹਨ' ਅਤੇ 'ਨੇ' ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਅਭਿਆਸ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਅਭਿਆਸ (3 ਮਿੰਟ): ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ 'ਨੇ' ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ: (ੳ) ਉਸ ___ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ। (ਅ) ਮੈਂ ___ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ। (ਇ) ਤੁਸੀਂ ___ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। (ਸ) ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ___। (ਹ) ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ___।
ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਬਿੰਦੂ: 'ਨੇ' ਕਰਤਾ ਦਾ ਮਾਰਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; 'ਹਨ/ਹੈ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ 'ਨੇ' (ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਨੇ) ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਹਨ' ਲਿਖਣਾ ਮਿਆਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ।