ਅਣਡਿੱਠਾ ਪੈਰਾ: ਸੰਦਰਭ ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਕਿੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਤੁਸੀਂ ਨੌਵੀਂ-ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਪੈਰਾ ਦੇ ਕੇ 5 ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਪੈਰਾ ਇਹ ਸੀ:
'ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਸ ਸਾਲ ਦਸਵਾਂ ਸਾਲ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸੌ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ; ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਬੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਬੀਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪਰਤ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ - ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸਵਾਲ ਸਨ: (ੳ) 'ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? (ਅ) ਬੀਬੀ ਦੇ ਕਥਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। (ਇ) ਲੇਖਕ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀ ਹੈ? (ਸ) ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਬਦਲੀ?
ਤਿੰਨ ਜਵਾਬਾਂ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੰਗਿਆ ਹੈ: ਰਾਜ ਨੇ (ੳ) ਵਿੱਚ 'ਖੇਤ ਵਾਹੁਣਾ' ਲਿਖਿਆ; ਸੀਮਾ ਨੇ (ਅ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ 'ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ'; ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੇ (ਇ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ 'ਲੇਖਕ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ'।
1. ਤਿੰਨੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ।
Read the worked answer
(ੳ) ਰਾਜ - 0/1: 'ਹਲੂਣਾ' ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਹੈ 'ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣਾ, ਜਗਾਉਣਾ, ਸੋਚ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨਾ'। ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਖੇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਲੱਭਣਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਲੱਭਣਾ ਸਮਝ ਹੈ। (ਅ) ਸੀਮਾ - 1/2: ਉਸਨੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦੀ ਲਿਆ: 'ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ' ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਕਿਤਾਬ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ 'ਮਨ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ' ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। (ਇ) ਕਰਨ - 0/1: 'ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਏ' ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਰੁਖ ਹੈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਤਮਕ - ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। (ਸ) ਸਹੀ - 1/1: ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਕੁੱਲ: ਰਾਜ 1/5, ਸੀਮਾ 2/5, ਕਰਨ 1/5 (ਜੇ ਬਾਕੀ ਸਵਾਲ ਸਹੀ ਹੋਣ)।
2. ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗ਼ਲਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਾਲੀ ਗ਼ਲਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਕੀ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ?
Read the worked answer
ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਜ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ - ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ੀ (lexical): ਉਸਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ/ਮੂਲ ਅਰਥ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ: 'ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ - ਸੋਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਖੇਤ ਨਾਲ?'
ਕਰਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ - ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਅਨੁਮਾਨ (unsupported inference): ਉਸਨੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਖੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ-ਸਮਝ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਯਮ: ਅਨੁਮਾਨ ਉਦੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ; ਅਨੁਮਾਨ ਜੋ ਪੈਰੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ: 'ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਰੇ ਦੀ ਉਹ ਲਾਈਨ ਲਿਖ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।'
3. ਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ (ਅ) ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ, 'ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਦੇਣ-ਲੈਣ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ', ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਣਾ ਹੈ?
Read the worked answer
2 ਵਿੱਚੋਂ 2 - ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸੀਮਾ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਕਥਨ ਦਾ ਅਸਲ ਤਰਕ ਫੜਿਆ: ਕਿਤਾਬ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਕਿਤਾਬ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪਰਤ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ' ਲਾਈਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ। ਜੇ ਵਿਆਖਿਆ ਪੈਰੇ ਦੇ ਉਲਟ ਚਲੀ ਜਾਵੇ - ਜਿਵੇਂ ਲਿਖੇ 'ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ' - ਤਾਂ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਿੱਟਾ: ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੈਰੇ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।