Kavita (Poetry): Bhav, Rasa ate Alankar
ਕਵਿਤਾ ਭਾਗ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ
ਕਵਿਤਾ (Poetry) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਰਸ, ਛੰਦ, ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਉੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
- ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ: ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼; ਇਸਨੂੰ ਪੰਗਤੀ-ਦਰ-ਪੰਗਤੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਉਣਾ।
- ਰਸ: ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਕਰੁਣਾ, ਰੌਦਰ, ਵੀਰ, ਭਿਆਨਕ, ਬੀਭਤਸ, ਅਦਭੁਤ, ਸ਼ਾਂਤ।
- ਛੰਦ: ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਸਵੈਯਾ, ਕਬਿੱਤ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਗੀਤ, ਵਾਰ; ਲੈਅ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ।
- ਅਲੰਕਾਰ: ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ, ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ, ਮਾਨਵੀਕਰਣ।
- ਬਿੰਬ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਭਾਵ।
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਪੰਗਤੀ: ‘ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖੜਾ, ਲੋਚਨ ਤਾਰੇ ਦੋ।’ ਸਵਾਲ: ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸੋ। ਜਵਾਬ: ‘ਚੰਨ ਵਰਗਾ’ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਮੁੱਖੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਲੋਚਨ ਤਾਰੇ ਦੋ’ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ: ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ‘ਉਪਮਾ ਹੈ’ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਪਰ ਕੰਮ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।
- ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗੱਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰ ਕਰਨਾ।
- ਛੰਦ ਜਾਂ ਲੈਅ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ।
- ਕਵੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ’ਤੇ ਥੋਪਣਾ।
- ਵਿਅੰਗ, ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਜਾਂ ਮੋੜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।