Sahitak Mulyankan
ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂਕਣ
ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂਕਣ (Literary appreciation) ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਢਾਂਚਾ, ਭਾਵ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਗਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
- ਰਚਨਾ-ਢਾਂਚਾ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਕਾਸ, ਚਰਮ, ਸਿੱਟਾ; ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮੋੜ।
- ਭਾਵ ਤੇ ਰਸ: ਪਾਠ ਜੋ ਮੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਪਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਣਾ।
- ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਬਿੰਬ: ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਸ਼ੈਲੀ: ਵਾਕ-ਬਣਤਰ, ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਦੁਹਰਾਉ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ।
- ਪ੍ਰਭਾਵ: ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਅਸਰ; ਇਸਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ।
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਪੰਗਤੀ: ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।’ ਮੁੱਲਾਂਕਣ: ਇੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਕਹਿਣਾ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਵ ਹੈ-ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਰਤਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਤਰਕ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਨ (ਰੂਪਕ) ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਅਰਥ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ; ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਨਾ ਕਰਨਾ।
- ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।
- ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ।
- ‘ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ’ ਵਰਗੀ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
- ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ।