Punjabi Sahit da Itihas
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਕਾਲ-ਵੰਡ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕ, ਰਚਨਾਵਾਂ, ਵਿਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਵਿਧਾ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਕਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ
- ਆਦਿ ਕਾਲ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਨਾਥ-ਪੰਥੀ ਰਚਨਾਵਾਂ; ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਰੂਪ।
- ਭਕਤੀ ਕਾਲ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ), ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, 1604), ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ; ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ।
- 18ਵੀਂ ਸਦੀ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ (1766), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ।
- ਵਿਧਾਵਾਂ: ਸਿਹਰਫ਼ੀ, ਵਾਰ, ਕਿੱਸਾ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਗੀਤ, ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ।
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਸਵਾਲ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ? ਜਵਾਬ: ਇਹ ਕਿੱਸਾ-ਵਿਧਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਕ: ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ‘ਲੋਕ-ਕਥਾ’ ਲਿਖਣਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮੰਨਣਾ।
- ‘ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ’ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹਿਣਾ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਹੈ।
- ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਮਿਤੀ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ।
- ਕਿੱਸਾ, ਵਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਵਿਧਾ-ਪਛਾਣ ਨਾ ਕਰਨਾ।
- ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਲਿਖਣਾ, ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।