Stúdentspróf cheat sheet

Íslenska er norrænt mál með fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall); fall stýrist af sögn eða forsetningu, t.d. „að hjálpa“ + þolfall.

Greinir: karlkyn (hann), kvenkyn (hún), hvorugkyn (það); sterk beyging ræðst af hljóðbreytingu stofns, veik af endingum.

Sagnir skiptast í sterkar (hljóðskipti: bíta–beit–bitu–bitið) og veikar (að- eða -ði beygingu).

Setningafræði: frumlag í nefnifalli, andlag í aukafalli; sagnfylling stendur með sögnunum vera/verða/heitir.

Réttritun: -nn í þolfalli eintölu kvenkyns (konuna), -num í þágufalli (konunni); tvöfaldur samhljóði styttist fyrir samhljóði.

Bókmenntaskeið: Eddukvæði og sögur (13.–14. öld), upplýsing (18. öld), rómantík (19. öld), nútímabókmenntir frá 20. öld.

Fornyrðiskenning og stuðlar: í fornum kveðskap eru stuðlar og höfuðstafir; í rími og vísum eru braghendur og hendingar.

Textagreining: greina sögumaður (fyrsta/þriðja persóna), sjónarhorn, boðskap og stílbrögð; vitna í texta með blaðsíðutali.

Annars stigs jafna ax² + bx + c = 0: x = (−b ± √(b² − 4ac)) / 2a; stakur lausn þegar b² − 4ac = 0.

Pýþagórasarregla: a² + b² = c² í réttum þríhyrningi; hornasummur í þríhyrningi eru 180°.

Flatarmál og rúmmál: hringur A = πr², sívalningur V = πr²h, kúla V = (4/3)πr³, píramídi V = (1/3)·G·h.

Hornafræði: sin²x + cos²x = 1, tan x = sin x / cos x; sínusregla a/sin A = b/sin B og kósínusregla c² = a² + b² − 2ab·cos C.

Veldi og logri: log(ab) = log a + log b, log(aⁿ) = n·log a, ln eˣ = x; a⁰ = 1 og a⁻ⁿ = 1/aⁿ.

Tölfræði: meðaltal = summa/n, miðgildi er miðjugildið í röðuðu safni; staðalfrávik mælir dreifingu um meðaltal.

Tvíliðureglan og líkur: P(A og B) = P(A)·P(B) ef óháð; P(A eða B) = P(A) + P(B) − P(A og B).

Fallaathugun: f′(x) = 0 gefur hágildi eða lágildi; f″(x) > 0 bendir til lágmarks, f″(x) < 0 til hámarks.

Enska: óreglulegar sagnir beygjast í þremur stigum (go–went–gone); núliðin tíð notar have/has + lýsingarhátt.

Enska: skilyrðissetningar - first conditional (if + present, will), second conditional (if + past, would), third conditional (if + had + past participle, would have).

Danska: tveir greinar, fælleskøn (en) og intetkøn (et); án greinis í fleirtölu nema með lýsingarorði.

Danska: orðaröð með sagnfyllingu - „Jeg har ikke set ham“; neitun setjist á eftir sögn en á undan andlagi.

Nýnorska/norska: tvö málform, bokmål og nynorsk; kyn eru þrjú í nynorsk (hankyn, kvenkyn, hvorki).

Þýska: fjórir föll (Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv); forsetningar stýra falli, t.d. mit + Dativ, für + Akkusativ.

Spænska: sagnir skiptast í -ar, -er, -ir; pretérito indefinido og imperfecto greina liðinn tíma eftir því hvort atburður er afmarkaður.

Tungumálanám: hlustun, lestur, skrif og tal eru aðskilin færniþrep; mat fer oft eftir evrópska tungumálaramanum (A1–C2).

Eðlisfræði: hraði v = s/t, hröðun a = Δv/t; kraftur F = ma (annar lögmál Newtons).

Orka varðveitist: stöðuorka mgh, hreyfiorka ½mv²; vinna W = F·s·cos θ og afl P = W/t.

Rafmagn: Ohms lögmál U = RI, afl P = UI; raðtenging leggur viðnám saman, hliðtenging minnkar heildarviðnám.

Efnafræði: sýra gefur H⁺, basi tekur við H⁺; pH = −log[H⁺], pH 7 er hlutlaust við 25 °C.

Efnafræði: mól eru 6,022·10²³ agnir; mólmassi í g/mól reiknast út frá lotutöflu; efnajafna verður að vera stillt.

Líffræði: DNA hefur basapör A–T og G–C; genatjáning fer DNA → mRNA → prótein (umritun og þýðing).

Líffræði: frumur skiptast í dýrafrumur og plöntufrumur; plöntufrumur hafa frumuvegg, grænukorn og stóra vökvabólu.

Jarðvísindi: jarðskorpan hreyfist á flekum; jarðskjálftar og eldgos verða helst við flekamörk; jarðlög raðast yngst efst.

Söguleg tímabil: landnám Íslands 874, þjóðveldi til 1262, einveldi Danakonungs 1662, sjálfstæði 1944.

Iðnbyltingin hófst í Bretlandi um 1750; lykilþættir voru gufuvélar, kol og þéttbýlismyndun.

Fyrri heimsstyrjöld 1914–1918, síðari heimsstyrjöld 1939–1945; Sameinuðu þjóðirnar stofnaðar 1945.

Landafræði: loftslag ræðst af breiddargráðu, hæð yfir sjó, hafstraumum og ríkjandi vindum; hitabeltið liggur milli 23,5°N og 23,5°S.

Félagsfræði: stétt, staða og hlutverk eru lykilhugtök; félagsmótun fer fram í fjölskyldu, skóla og fjölmiðlum.

Hagfræði: framboð og eftirspurn ákvarða jafnvægisverð; verðhækkun dregur úr eftirspurn ef varan er verðteygjanleg.

Hagfræði: verg landsframleiðsla (VLF) mælir verðmæti framleiðslu; verðbólga er hækkun almenns verðlags.

Lýðræði og stjórnskipan: vald skiptist í löggjafar-, framkvæmda- og dómsvald; Alþingi hefur löggjafarvald á Íslandi.

Listasaga: fornlist (Egyptaland, Grikkland), miðaldalist, endurreisn (15.–16. öld), barokk, rómantík og módernismi 20. aldar.

Endurreisn byggðist á sjónarhornsfræði, hlutföllum og endurfundi klassískra texta; Leonardo og Michelangelo eru lykildæmi.

Heimspeki: þekkingarfræði fjallar um hvað þekking er; siðfræði um rétt og rangt; rökfræði um gild rök.

Rökfræði: gild röksemd hefur sannar forsendur og gilda ályktun; rökvillur eru t.d. persónuleg árás og strámaður.

Tónlist: tóntegundir dúr og moll; hljómfræði byggir á þríhljómi; takttegundir eru t.d. 4/4 og 3/4.

Myndlist: litaspeki skiptir litum í frumliti (rauður, blár, gulur), afleidda liti og andstæðuliti.

Kvikmynd: myndmál notar skotstærðir (nærmynd, heildarskot), klippingu og hljóð til að skapa merkingu.

Bókmenntir og listir metnar með greiningu á formi, efni, samhengi og áhrifum fremur en persónulegu smekk einum.

Þolþjálfun eykur hámarkssúrefnisupptöku (VO₂max); æfing í 60–80% af hámarkspúlsi bætir þol.

Hámarkspúls er áætlaður 220 − aldur; æfingarsvið reiknast sem hlutfall af þeim púlsi.

Styrktarþjálfun: 8–12 endurtekningar í 2–4 settum auka vöðvastyrk; hvíld milli settа er 1–3 mínútur.

Upphitun eykur blóðflæði og liðleika; niðurlag hjálpar að koma púlsi niður og draga úr stífni.

Orkukerfi: ATP-CP kerfið endist nokkrar sekúndur, loftfirrt glýkólýsa um 1–2 mínútur, loftkært kerfi lengur.

Næring: kolvetni fylla glýkógenbirgðir, prótein byggja vöðva, fita er orkuþétt; vatn er nauðsynlegt við svita.

Slysavarnir: hlýja fyrir æfingu, nota réttan búnað og fylgja reglum; ofálag kemur fram sem sársauki eða þreyta.

Heilsa: regluleg hreyfing 150 mínútur á viku af miðlungs álagi dregur úr hættu á hjarta- og æðasjúkdómum.

Námsbraut á framhaldsskóli ræður kjörsviðum; stúdentspróf krefst ákveðins fjölda eininga á kjörsviði.

Námsmat getur verið lokapróf, verkefni, munnlegt próf og verklegt mat; einkunnir eru oft á bilinu 0–10.

Lokaverkefni á stúdentsbraut er sjálfstætt verk sem metið er með leiðsögn og skýrslu eða kynningu.

Heimildavinna: nota skal frumheimildir og ritrýndar heimildir, vitna rétt og skrá heimildir í heimildaskrá.

Plagiarism er notkun annarra texta án tilvísunar; bein tilvitnun fer í gæsalappir með höfundi og ártali.

Rannsóknaraðferð: spurning, heimildaleit, gagnasöfnun, greining og niðurstaða; aðferð skal vera endurtakanleg.

Kynning: skýr uppbygging með inngangi, meginmáli og niðurstöðu; sjónrænt efni styður en kemur ekki í stað texta.

Val á námi tengist framhaldsnámi og starfsréttindum; sumar greinar krefjast sérstakra undirbúningsgreina.