Қабырға газеті: норма, стиль және екі тілді нұсқа
Мектептің 11-сынып оқушыларынан құралған редакция алқасы (6 адам) Наурыз мерекесіне арналған «Тіл фестивалі» қабырға газетінің кезекті санын дайындап жатыр. Мерзім - 4 күн, көлемі - 3 бет, ал мектеп басшылығы газеттің қазақ және орыс тілдеріндегі екі нұсқасын талап етіп отыр. Редакторға берілген қолжазбада мына сөйлемдер кездеседі: «Фестивальге 120-дан астам оқушылар қатысады», «Бұл шара біздің мектептің дәстүрі болып табылады», «Іс-шара сағат 14:00-де басталады, қатысушыларды қазылар алқасы бағалайды». Әдеби бетте Абайдың бір өлеңіне арналған қысқа талдау бар, бірақ онда өлең мәтініне сілтеме жоқ, оқушының жеке пікірі басым. Редакцияда келіспеушілік туындады: бір топ тілдік қателерді бірден түзетуді, екінші топ мәтінді сол күйінде қалдырып, тек мазмұнға назар аударуды ұсынып отыр. Газетті мектеп әкімшілігі, ата-аналар және оқушылар оқиды, сондықтан стиль де маңызды. Мұғалім редакцияға тек қателерді табуды емес, әр түзетудің себебін дәлелдеуді тапсырды. Тексеруге бір кеш қана уақыт бар.
1. Үш сөйлемнің қайсысы міндетті түзетуді қажет етеді, қайсысы жоқ? Әр шешімнің нормативтік негізін көрсетіңіз.
Read the worked answer
1-сөйлем - міндетті түзету. «120-дан астам оқушылар» дегенде сандық шамадан кейін зат есім жекеше тұруы керек: «120-дан астам оқушы қатысады». Мұнда «астам» шаманы білдіреді, ал қазақ тілінде шама/саннан кейін көптік жалғауы артық саналады. Бұл грамматикалық норма, стильдік таңдау емес.
2-сөйлем - грамматикалық қате емес, стильдік түзету. «...болып табылады» - ресми-іскери стильдің калькаланған орамы. Қабырға газеті үшін «...дәстүріне айналды» немесе «...дәстүрі саналады» ықшам әрі табиғи. Егер мәтін заңдық құжат болса, орам қалдырылуы мүмкін еді; газетте ол оқырманды алыстатады.
3-сөйлем - нормаға сай. «Іс-шара сағат 14:00-де басталады» дұрыс: баяндауыш сөйлем соңында, «сағат» сөзі уақытты нақтылайды. Біркелкілік үшін екінші бөлшекті сол үлгіде қалдыруға болады.
Шешім ережесі: грамматикалық норманы бұзатын қате - міндетті түзету; нормаға сай, бірақ стильге сай емес орам - редактордың таңдауы, оны автормен келісіп шешу керек. Уақыт аз болғандықтан, алдымен нормативті қателер, содан кейін стиль түзетіледі.
2. Әдеби беттегі оқушы пікірін қалдыру керек пе, әлде өлең идеясын талдауға қайта жаздыру керек пе? Шешім қабылдау тәртібін ұсыныңыз.
Read the worked answer
Шешім: қайта жаздыру, бірақ оқушының пікірін жою емес. Тәртіп:
- Тезис мәтінмен тексерілетін болуы керек. «Өлең өте әсерлі» - тексерілмейтін баға; «ақын жалғыздықты түн мен жел бейнелері арқылы береді» - мәтінмен дәлелденетін тұжырым.
- Әр тұжырымға кемінде бір дәйексөз (1–2 жол) қосылады, шумақ нөмірі көрсетіледі.
- Жеке қатынас қорытынды абзацқа шығарылып, «меніңше» деп ажыратылады - бұл әдеби талдауда рұқсат.
- Уақыт шектеулі болғандықтан, редактор бүкіл мәтінді қайта жазбайды: дәлелсіз тұжырым мен қорытындыны белгілеп, авторға 20 минут ішінде түзетуге қайтарады. Автор болмаса, редактор бір дәйексөз қосып, пікір бөлігін «редакция пікірі» деп белгілейді.
Осылайша мәтін де, автор дауысы да сақталады, ал газет оқырманға дәлелденген талдау ұсынады.
3. «Фестиваль», «концерт» сияқты сөздерді қазақша баламамен алмастыру керек пе? Екі тілді нұсқаны қалай дайындау керектігін негіздеңіз.
Read the worked answer
Алмастыру міндетті емес. «Фестиваль», «концерт» - қазақ тілінде ұзақ қалыптасқан, баспасөзде және сөздіктерде тіркелген сөздер. Жасанды балама («концерт» орнына «әуен кеші» т.б.) оқырманға түсініксіз әрі күлкілі көрінуі мүмкін, сондықтан оны тек контекст талап еткенде қолдануға болады.
Екі нұсқаны дайындау тәртібі:
- Сөзбе-сөз аударма жасамау: әр нұсқа өз тілінің синтаксисімен жазылады. Қазақ нұсқада баяндауыш соңында, орыс нұсқада сөйлем құрылымы басқаша болады.
- Терминдер мен аттар біркелкі болуы керек: есімдер бір транскрипция үлгісімен беріледі, қайталау болмайды.
- Сандар, күн, уақыт екі нұсқада бірдей және бір форматта жазылады.
- Екі нұсқаны бір адам емес, екі түрлі редактор тексереді, содан кейін мазмұны салыстырылады.
Шектеу: 4 күн мен 3 бет болғандықтан, екі нұсқаны да толық көлемде жазу мүмкін болмаса, қысқа нұсқаны таңдап, мазмұнын бірдей етіп ұстау керек.