Мұражай көрмесі: фотосуреттің күнін деректанулық талдау
Мектеп мұражайы «Тың игеру және өлке тарихы» атты көрме дайындап жатыр. Қорда төрт дерек бар: 1954 жылғы тың және тыңаймақ жерлерді игеру туралы қаулының көшірмесі; 1963 жылғы облыстық газеттің қиындысы; 2019 жылы жазып алынған әженің аудио естелігі («1954 жылы көктемде Ақмола облысына келдік, алғашқы қысты палаткада өткіздік»); және қолтаңбасы жоқ фотосурет - онда ДТ-54 тракторы мен «Целиноград» деген жазуы бар баннер көрінеді. Фотосуреттің артында қарындашпен «1954, тың» деп жазылған. Мұғалім фотосуретті көрмеге қоюды ұсынды, бірақ екі оқушы қарындаш жазуға сенбейтінін айтты. Көрме үш аптадан кейін ашылады, ал облыстық архивке баруға тек бір күн бөлінген. Әр дерек үшін қысқа түсіндірме жазылуы керек, сондықтан қай деректің қай тұжырымға дәлел болатынын дәл анықтау қажет. Көрмеге келушілер - оқушылар мен қала қонақтары, олар тарихты білмейді деп болжануда.
1. Фотосуреттің ең ерте қай жылы түсірілгенін анықтаңыз және қарындаштағы «1954» жазуын неге дәлел ретінде қабылдауға болмайтынын түсіндіріңіз.
Read the worked answer
Негізгі белгі - баннердегі «Целиноград» жазуы. Қала осы атауды тек 1961 жылы алды (бұған дейін Ақмолинск деп аталды). Демек фотосурет 1961 жылдан ерте түсірілуі мүмкін емес: баннердегі атау кадрдың уақытын шектейтін «ішкі куәлік» болып табылады.
Қосымша тексеру: ДТ-54 тракторы 1949 жылдан шығарылған, сондықтан ол 1950-жылдарға қайшы келмейді - бірақ ол нақты жылды бермейді, тек «ерте емес» шегін растайды. Киім-кешек, техника, ғимараттар да дәл күн бермейді.
Неге «1954» жазуы дәлел емес: жазу қарындашпен және кейін қосылуы мүмкін; оның авторы белгісіз, жазылған уақыты белгісіз. Мұндай жазба - болжам, ал баннердегі атау - суреттің өзіндегі факт. Деректануда ішкі куәлік сыртқы жазбадан сенімдірек.
Қорытынды: ең ерте күн - 1961 жыл; фотосуретті «1954 жыл» деп қою көрменің дәлдігін бұзады. Түсіндірмеде «1960-жылдардың басы, Целиноград» деп жазу дұрыс.
2. «Тың игеру отбасылардың күнделікті өміріне қалай әсер етті?» деген тұжырым үшін төрт деректі сенімділігі бойынша салыстырыңыз.
Read the worked answer
Ереже: деректің сенімділігі «жалпы» емес, нақты тұжырымға қатысты бағаланады.
- 2019 жылғы аудио естелік - күнделікті өмір туралы ең тікелей дерек: палаткада қыстау, көшу, тамақ, тұрмыс. Бірақ 65 жылдан кейін айтылған, есте сақтау бұрмалауы ықтимал; бір адамның тәжірибесі - жалпылауға жеткіліксіз.
- Фотосурет - материалдық тұрмысты (палатка, техника, киім) көрсетеді, бірақ кадр әдейі сахналануы мүмкін; «осылай өмір сүрді» деген жалпы тұжырымға жалғыз дәлел бола алмайды.
- 1963 жылғы газет - ресми, цензурадан өткен, оң нәтижелерді көрсетуге бейім; күнделікті қиындық туралы үнсіз қалуы ықтимал. Оны «ресми баяндау қандай болды» деген сұраққа ғана қолдану керек.
- 1954 жылғы қаулы - саясатты білдіреді, бірақ отбасы тәжірибесі туралы ештеңе айтпайды; бұл тұжырымға дәлел емес.
Тәртіп: жеке тәжірибе үшін естелік + фотосурет, ресми ая үшін газет + қаулы. Қайшылық шықса, естеліктегі нақты детальді фотосуретпен салыстыру керек.
3. Бір күнде архивте нені тексеру керек және фотосуреттің дәл күнін растау үшін қандай қосымша дерек жинауға болады?
Read the worked answer
Архивтегі басымдықтар (уақыт шектеулі):
- Облыстық атқару комитетінің қала атауын өзгерту туралы шешімі - «Целиноград» атауының нақты күнін растау үшін.
- 1960-жылдардағы облыстық газеттердің фотосуреттері - сол баннер/ғимарат көрінетін басқа кадрларды табу үшін.
- Фотосуреттің өз ізі: мұрағат қорының тізімдемесі, қайта түсірілген көшірмелер, фотографтың аты.
Қосымша дерек жинау:
- отбасылық альбомдардан сол кезеңдегі кадрларды сұрау (бірнеше отбасы - 3–5 адам);
- егде адамдардан қысқа сұхбат алып, «Целиноград» атауы қашан пайда болғанын ауызша тексеру - бірақ естелік нақты күн бермейтінін ескеру;
- жергілікті мұражайдың заттай коллекциясымен салыстыру.
Шешім ережесі: егер архив атаудың күнін растаса, фотосуретті «1961 жылдан кейін» деп белгілеуге болады. Егер расталмаса, көрмеде «1960-жылдардың басы (болжам)» деп жазып, күмәнді ашық көрсету керек - жалған дәлдіктен гөрі адал болжам дұрыс.