Қазақ тілі мен әдебиеті: емле, пунктуация және әдебиет
11-сынып аттестациясындағы «Қазақ тілі мен әдебиеті» пәні бойынша емтихан тілдік нормаларды (емле, пунктуация, сөз мәдениеті, мәтінді талдау) және әдебиет тарихы мен теориясын, сондай-ақ эссе жазу дағдысын тексереді.
Емле мен пунктуация: түйінді ережелер
- «-да/-де» септік жалғауы сөз түбіріне бірге жазылады (мектепте, қалада, ауылда), ал «да/де, та/те» шылауы «тоже» мағынасында бөлек жазылады: «Ол да келді».
- Қайталама қос сөздер дефис арқылы жазылады: қап-қара, жүп-жұмыр, бір-бірлеп.
- Бастауыш та, баяндауыш та зат есім болып, байланыстырушы сөзсіз тұрса, арасына сызықша қойылады: «Кітап - білім бұлағы».
- Кітап, мақала, мекеме атаулары тырнақшаға алынады.
Әдебиет: бағдарламаның тірегі
- Абай Құнанбаев - «Қара сөздер» (45 қара сөз), «Ескендір», «Масғұт» дастандары.
- Мұхтар Әуезов - «Абай жолы» тетралогиясы; Мағжан Жұмабаев - «Батыр Баян»; Ілияс Жансүгіров - «Құлагер»; Сәкен Сейфуллин - «Аққудың айрылуы»; Ғабит Мүсірепов - «Ұлпан»; Әбдіжәміл Нұрпейісов - «Қан мен тер».
- Көркемдегіш құралдар: теңеу, метафора, эпитет, кейіптеу, гипербола, аллитерация.
Мысал
«Оқушылар мектепте жиналды» және «Оқушылар да жиналды» деген сөйлемдерді салыстырайық. Біріншісінде «-те» - жалғау: ол «қайда?» деген сұраққа жауап береді, сондықтан бірге жазылады. Екіншісінде «да» - шылау, мағынасы «тоже», сондықтан бөлек жазылады. Демек, жазу тәсілі сөздің сөйлемде қандай қызмет атқарып тұрғанына байланысты.
Ұпай жоғалтатын қателер
- «Олда» деп жазу немесе жалғауды шылаумен шатастыру.
- Эсседе шығарма мазмұнын қайталау, талдау жасамау; құрылым кіріспе–негізгі бөлім–қорытынды болуы керек.
- Автор мен шығарма атауын шатастыру, дәйексөзді тырнақшасыз беру.