Унших ойлголт: зохиогчийн байр суурь ба эш татсан бусдын үг
Хууль зүйн 3 дугаар курсын оюутан О.Сарангэрэл МХБШ-ын унших ойлголтын хэсэгт 35 минутад 20 асуулт бөглөх ёстой. Түүнд «Ногоон бүс: мод тарих уу, эсвэл хамгаалах уу?» хэмээх 480 үгтэй нийтлэл өгөгджээ. Нийтлэлийн гол хэсэг нь ийм байна: «Өнгөрсөн онд нийслэлд 1,2 сая мод тарьсан гэж албаны тайланд дурдсан. Гэвч үлдэж хамгаалагдсан мод ердөө 40 хувьтай тэнцэж байна. Хариуцлага тооцохгүйгээр дахин мод тарих нь төсвийн мөнгийг үрэх ажил болно. Зарим албан тушаалтан «модны үхэл нь байгалийн хүчин зүйлээс» гэж тайлбарладаг ч услалтын гэрээ гурван жил дараалан сунгагдаагүйг баримт харуулж байна.» Сарангэрэл асуултыг уншилгүй эхлээд бичвэрийг бүтнээр нь хоёр удаа уншсан тул 12 дугаар асуултад 55 секунд үлдэж, хоёр сонголтын хооронд эргэлзсэн. Тэрээр дараа нь үлдсэн 8 асуултаа цаг хүрэхгүйгээр таамаглаж бөглөсөн.
1. Зохиогчийн байр суурь юу вэ? Аль өгүүлбэр нь зохиогчийн өөрийн дүгнэлт, аль нь эш татсан бусдын үг болохыг ялгаж бичнэ үү.
Read the worked answer
Байр суурь: зохиогч мод тарихыг эсэргүүцээгүй; харин хариуцлага, хамгаалалтгүйгээр тарихыг шүүмжилж, төсвийн зарцуулалтыг үр дүнтэй болгохыг шаардаж байна.
Дүгнэлт (зохиогчийн өөрийн үг):
- «…хариуцлага тооцохгүйгээр дахин мод тарих нь төсвийн мөнгийг үрэх ажил болно» - «болно» гэсэн үнэлэмж, «үрэх» гэсэн сөрөг утгатай үйл үг нь зохиогчийн дүгнэлтийн шууд тэмдэг.
- «Гэвч үлдэж хамгаалагдсан мод ердөө 40 хувьтай тэнцэж байна» - «гэвч», «ердөө» гэсэн эсрэгцүүлэх, цөөнгүйлэх хэлбэр нь зохиогчийн хандлагыг илэрхийлнэ.
Эш татсан бусдын үг:
- «1,2 сая мод тарьсан гэж албаны тайланд дурдсан» - «гэж…дурдсан» нь эх сурвалжид хамааруулсан бусдын мэдээлэл, зохиогч баталгаажуулаагүй.
- «модны үхэл нь байгалийн хүчин зүйлээс» гэж тайлбарладаг - албан тушаалтнуудын үг. Гэхдээ дараах «ч» холбоос нь зохиогч тэр тайлбарыг хүлээж авахгүй байгааг илтгэнэ: «…гэж тайлбарладаг ч услалтын гэрээ сунгагдаагүйг баримт харуулж байна».
Дүгнэлт: «гэж» гэсэн үг дагасан өгүүлбэрийг зохиогчийн байр суурь гэж бичих нь хамгийн түгээмэл алдаа.
2. Сарангэрэлд ямар унших стратеги зөв байсан бэ? 35 минут 20 асуултын хуваарилалтыг алхам алхмаар бич.
Read the worked answer
Нэг асуултад дунджаар 1 минут 45 секунд оногдож байна. Тиймээс «эхлээд бүтнээр нь хоёр удаа уншина» гэсэн арга цагийг иддэг.
Алхам 1 (3–4 минут): асуултын ишүүдийг уншиж, гол түлхүүр үгсийг (нэр, тоо, огноо, «гэж» гэсэн эш татах тэмдэг) тэмдэглэнэ. Эхлээд асуулт, дараа нь бичвэр - ингэснээр бичвэрийг нэг л удаа зорилготой уншина. Алхам 2 (20–24 минут): асуулт бүрийн түлхүүр үгсийг бичвэрээс хайж, түүнийг тойрсон 2 өгүүлбэрийг л уншина. Хариултын нотолгоог бичвэрээс олж, доогуур нь зурна. Алхам 3 (3–4 минут): хоёрдмол утгатай, эргэлзсэн асуултуудаа эргэж үзнэ. Эргэлзээ нь ихэвчлэн «бусдын үг ба зохиогчийн дүгнэлт» эсвэл «бичвэрт байхгүй дүгнэлт» гэсэн хоёр шалтгаанаас үүсдэг тул тэр хоёрыг шалгана. Алхам 4 (2 минут): хариултын хуудсаа гүйлгэж, хоосон үлдсэн нүд байхгүй эсэхийг шалгана.
Сарангэрэлийн гол алдаа нь цагийн төсөвгүй уншиж, нотолгоогүйгээр хоёр сонголтын хооронд 55 секунд зарцуулсан явдал байв.
3. Дараах дүгнэлтүүдийн аль нь бичвэрээс гарахгүй вэ, яагаад? A) Мод тарих хэмжээ хамгаалалтаас илүү анхаарал татсан. B) Услалтын гэрээ сунгагдаагүй нь модны үхэлтэй холбоотой. C) Нийслэлийн бүх мод байгалийн хүчин зүйлээс үхсэн. D) Хариуцлагын тогтолцоо сул байна.
Read the worked answer
Хариулт: C.
C яагаад гарахгүй вэ: «Бүх мод байгалийн хүчин зүйлээс үхсэн» гэдэг нь бичвэрт байхгүй, дээр нь бичвэртэй зөрчилдөж байна. Бичвэрт энэ тайлбарыг албан тушаалтнууд хэлдэг гэж эш татсан бөгөөд зохиогч «ч» холбоосоор эсрэг байр суурь илэрхийлж, услалтын гэрээний баримтыг дуудсан. Мөн «бүх» гэсэн тоо хэмжээний хэт ерөнхийлөл бичвэрт байхгүй - бичвэрт «үлдэж хамгаалагдсан мод 40 хувь» гэж л хэлсэн.
Бусад хувилбар яагаад гарах вэ:
- A: бичвэр 1,2 сая мод тарьсан гэдгээр эхэлж, хамгаалалтын 40 хувийг дараа нь дурдсан - анхаарлын тэнцвэргүй байдлыг шүүмжилж байна.
- B: «услалтын гэрээ гурван жил дараалан сунгагдаагүйг баримт харуулж байна» гэсэн өгүүлбэр нь модны үхэлтэй шууд холбож байна.
- D: «хариуцлага тооцохгүйгээр» гэсэн нь тогтолцооны сул байдлыг илэрхийлнэ.
Ерөнхий зарчим: шалгалтад «ертөнцөд үнэн ч бичвэрт байхгүй» дүгнэлт ихэвчлэн буруу хувилбар болдог; зөвхөн бичвэрийн нотолгоонд тулгуурлана.