MLE (МХБШ) cheat sheet

МХБШ-ийн сонсох хэсэг ихэвчлэн 2 удаа сонсдог: эхний удаад гол санаа, хоёр дахь удаад дэлгэрэнгүй мэдээллийг барьж авна.

Асуултыг сонсохын өмнө сонголтуудыг уншиж, ялгаатай түлхүүр үгсийг (тоо, цаг, газар, нэр) тэмдэглэнэ.

Хариултын сонголтууд ихэвчлэн сонсогдсон үгсийг шууд давтахгүй, ижил утгат өөр үгээр (paraphrase) илэрхийлэгддэг.

Эсрэг утга илэрхийлэх холбоос: «гэхдээ», «харин», «гэсэн хэдий ч» гэсэн үгсийн дараах мэдээлэл ихэвчлэн зөв хариултыг агуулна.

Тоо, огноо, үнийг сонсохдоо эхлээд бүтэн тоог, дараа нь нэгж (мянга, сая, хувь) болон цаг хугацааны заагчийг барьж авна.

Ярилцлагын төрөл (утасны яриа, зарлал, лекц, цаг агаарын мэдээ) нь хариултын хэв маягийг тодорхойлдог: зарлалд голчлон цаг, газар, үйлдэл асуудаг.

Сонсож байхдаа тэмдэглэл хөтлөхдөө товчлол, сум, тэмдэг ашиглана; бүтэн өгүүлбэр бичих нь дараагийн мэдээллийг алдахад хүргэдэг.

Хариултаа сонгосны дараа шалгах хугацаа байхгүй тул эргэлзвэл эхний сэтгэгдлээ үлдээж, дараагийн асуулт руу шилжинэ.

Эхлээд асуултыг уншиж, дараа нь эх баримтаас хариулт хайх нь цаг хэмнэдэг; урт эхийг бүхэлд нь нарийн унших шаардлагагүй.

Гол санаа (main idea) ихэвчлэн эхний өгүүлбэр, гарчиг, эсвэл догол мөр бүрийн эхний өгүүлбэрт илэрдэг.

Дэлгэрэнгүй асуултад эх бичгийн яг ижил эсвэл ижил утгат хэллэгийг олж, түүнийг хүрээлсэн өгүүлбэрийг уншина.

«Зохиогчийн зорилго/хандлага» асуултад үнэлгээний үг (ашигтай, хортой, шаардлагатай) болон дүгнэлтийн өгүүлбэр шийдвэрлэх үүрэгтэй.

Үг тааруулах дасгалд контекстээс үгийн утга, хэл зүйн хэлбэр (тоо, тийн ялгал, цаг) хоёуланг нь шалгана.

Эх бичигт «гэхдээ», «тиймээс», «жишээ нь» гэсэн холбоос үгс бүтцийн гол цэгүүдийг заадаг тул тэдгээрийг тэмдэглэнэ.

Худал хариулт ихэвчлэн эх бичигт байхгүй мэдээлэл нэмэх, хэт ерөнхийлөх, эсвэл шалтгаан ба үр дагаврыг солих замаар бүтдэг.

Үл мэдэх үгийг алгасахын өмнө өгүүлбэрийн бүтэц, эсрэг утгат холбоосоор утгыг таамаглана; зогсолтгүй унших нь ойлголтыг хадгална.

Монгол хэлний тийн ялгалын залгавар нь эгшгийн эв зүйгээр сонгогдоно: -д/-т/-д, -ын/-ийн/-ны/-ний гэх мэт хувилбарууд эгшгийн байрлалаас хамаарна.

Үйл үгийн цаг: -в (өнгөрсөн), -на/-нэ/-но/-нө (одоо/ирээдүй), -ж байна (үргэлжилсэн), -сан/-сэн/-сон/-сөн (өнгөрсөн төгсгөлт) гэсэн хэлбэрүүд.

Олон тооны дагавар -ууд/-үүд/-нууд/-нүүд нь эгшгийн эв зүй болон үгийн төгсгөлөөс хамаарна.

Хүндэтгэлийн хэлбэр: «Та» + үйл үгийн -аа/-ээ/-оо/-өө эсвэл -уузай/-үүзэй хэлбэр; энгийн хэлбэр нь «чи»-тэй хэрэглэгдэнэ.

Хамаарахын залгавар -ын/-ийн/-ны/-ний нь эзэмшигч ба эзэмшигдэхүүний холбоог илэрхийлж, эгшгийн эв зүйг дагана.

Үгсийн сангийн асуултад ижил утгат (синоним) ба эсрэг утгат (антоним) хосуудыг ялгаж, өгүүлбэрийн контекстээр сонгоно.

Хэлц үг, хэвшмэл хэллэгийг бүтнээр нь цээжлэх шаардлагатай: жишээ нь «гар барих» нь тохиролцох гэсэн утга илэрхийлдэг.

Холбоос үгс нь өгүүлбэрийн логик хамаарлыг тодорхойлно: «учир нь» (шалтгаан), «тиймээс» (үр дагавар), «гэвч» (эсрэг утга).

Захидал бичихдээ бүтэц тогтооно: мэндчилгээ - гол хэсэг (2-3 догол мөр) - дүгнэлт - гарын үсэг; албан ёсны захидалд «Эрхэм» хэрэглэнэ.

Эссений бүтэц: танилцуулга (байр суурь) - үндэслэл бүхий 2-3 догол мөр - эсрэг байр суурийн хариу - дүгнэлт.

Догол мөр бүр нэг гол санааг агуулж, эхний өгүүлбэр нь тэр санааг зарлана (topic sentence).

Үг тоолох шаардлагатай даалгаварт 120-180 үг гэх мэт хязгаарыг мөрдөхдөө гол санааг товч, жишээгээр баталгаажуулна.

Албан ёсны бичигт товчлол («гэх мэт», «г.м.»), ярианы хэллэг, эмоциональ үг хэрэглэхээс зайлсхийж, бүрэн өгүүлбэр бичнэ.

Холбоос үгс (нэгдүгээрт, үүнээс гадна, харин, дүгнэвэл) нь эссений логик урсгалыг тодорхой илэрхийлнэ.

Бичсэнээ шалгахдаа тийн ялгалын залгавар, үйл үгийн цаг, эгшгийн эв зүй, цэг таслалын гурван үе шаттай шалгалт хийнэ.

Зураг/график тайлбарлах даалгаварт эхлээд ерөнхий чиг хандлагыг, дараа нь тодорхой тоо баримтыг дурдаж, эцэст нь дүгнэлт гаргана.

Ярих шалгалт ихэвчлэн 3 хэсэгтэй: танилцуулга/хувийн асуулт - богино яриа (cue card) - хэлэлцүүлэг; хэсэг бүр өөр ур чадвар шалгана.

Cue card-д 1 минут бэлтгэх хугацаа өгөгддөг; энэ үед товч төлөвлөгөө (3-4 түлхүүр үг) бичиж, дараа нь 1-2 минут ярина.

Хариултыг өргөтгөх бүтэц: шалтгаан - жишээ - үр дүн; ингэснээр богино хариултаас зайлсхийж, дэлгэрэнгүй ярина.

Ярианы урсгал (fluency) нь алдаагүй байхаас илүү чухал: өөрөө засах нь зогсолт, чимээ («өө», «за») хийхээс дээр.

Холбоос үгс (нэгдүгээрт, үүнээс гадна, жишээ нь, дүгнэвэл) яриаг бүтэцтэй болгож, урт хариултыг холбоно.

Дуудлага: эгшгийн урт/богино ялгаа, эгшгийн эв зүй, өргөлтийн байрлал нь ойлгомжтой байдалд шууд нөлөөлнө.

Асуултыг ойлгоогүй бол «Дахин хэлж өгөөч» гэж асуух нь буруу хариулах эсвэл чимээгүй байхаас дээр; дараа нь асуултыг өөрийн үгээр давтаж, хариултаа эхлүүлнэ.

Хэлэлцүүлгийн хэсэгт зөвхөн хариулах бус, санаачилга гаргаж, асуулт тавьж, өөрийн байр суурийг шалтгаантай илэрхийлнэ.

Сонсголын эх бичгийн эхний 10 секундэд сэдэв, оролцогчдын харилцаа тодорхойлогддог тул анхаарлаа тэр даруй төвлөрүүлнэ.

«Үгүй», «болохгүй», «хориглоно» гэсэн үгс агуулсан өгүүлбэрийг сонсоход сонголтын эсрэг утгыг шалгана.

Олон тооны мэдээлэл (жагсаалт) сонсогдох үед зөвхөн асуултад хамаарах зүйлийг тэмдэглэж, бусдыг орхино.

Ижил утгат хэллэг: «үнэтэй» = «өндөр үнэтэй», «хямд» = «бага үнэтэй»; ийм хувирлыг сонсож танина.

Сонсголын даалгаврын хариултыг эцэст нь шилжүүлэхдээ дугаарын дарааллыг алдахгүй, сонгосон хариултаа тэмдэглэсэн газраас шалгана.

Асуултын төрөл (гол санаа, дэлгэрэнгүй, дүгнэлт, үг тааруулах) тус бүр өөрийн хайлтын стратегитай: дэлгэрэнгүйд түлхүүр үг хайна, дүгнэлтэд бүтэн эхийг товч уншина.

Эх бичгийн гарчиг, дэд гарчиг, эхний ба сүүлийн догол мөр нь бүтцийн тоймыг хамгийн хурдан өгдөг.

«Бүгд зөв», «аль нь буруу» гэсэн асуултад сонголт бүрийг эх бичигтэй тулган шалгаж, зөвхийг нь хасаж явна.

Урт эхийг уншихад цаг хуваарилах: нэг асуултад 1-1.5 минутаас хэтрэхгүй, хэцүү асуултыг дараа нь эргэж үзнэ.

Иш татсан мэдээлэл («судалгаагаар», «мэргэжилтнүүдийн үзэж») нь зохиогчийн байр суурийг батлах эсвэл эсрэг үзлийг дурдах зорилготойг ялгана.

Эгшгийн эв зүй: а, о, у - эрэгтэй; э, ө, ү, и - эмэгтэй; залгаврын хувилбар нь үгийн сүүлчийн эгшгээр тодорхойлогдоно.

Үйл үгийн захирах хэлбэр: -аарай/-ээрэй/-оорой/-өөрэй нь хүсэлт, зөвлөмж илэрхийлнэ.

Нэр үгийн харьцуулалт: «-аас/-ээс/-оос/-өөс» нь харьцуулах тийн ялгал; «илүү» гэсэн үгтэй хамт хэрэглэгдэнэ.

Үйл үгийн нөхцөл байдал: -ж/-ч нь холбох үүрэгтэй, -вал/-вэл/-бол/-бөл нь нөхцөл илэрхийлнэ.

Тооны нэр + хэмжээний нэр: «хоёр ном», «гурван хүн» - тооны дараа нэр үг олон тооны дагаваргүй байж болно.

Үг бүтэх ёс: -лаг/-лэг (чанар), -чин (мэргэжил), -хал/-хэл (үйлдэл) зэрэг дагаврууд шинэ үг бүтээдэг.

Хэлц үгийн утгыг шууд орчуулгаар бус, нийтлэг хэрэглээгээр тодорхойлно: «нүд аних» нь цаг хугацаа товчхон өнгөрөхийг илэрхийлдэг.

Албан захидлын эхлэл: «Эрхэм ...», төгсгөл: «Хүндэтгэсэн, ...»; найздаа бичихэд «Сайн байна уу?» ба «Баяртай» хэрэглэнэ.

Эссений танилцуулгад сэдвийг дахин томьёолж, байр сууриа нэг өгүүлбэрээр илэрхийлнэ; дүгнэлтэд шинэ санаа нэмэхгүй.

Жишээ оруулахдаа «жишээ нь», «тухайлбал» гэсэн холбоос ашиглаж, жишээг гол санаатай шууд холбоно.

Алдаа шалгах дараалал: тийн ялгалын залгавар → үйл үгийн цаг/бие → эгшгийн эв зүй → цэг таслал → үгийн давталт.

Үг давталтыг багасгахын тулд ижил утгат үг, төлөөний үг ашиглана; гэхдээ утгыг өөрчлөхгүй байхыг шалгана.

Тоо, огноо, нэрийг бичихдээ тогтсон хэлбэрийг мөрдөнө: «2024 оны 5 дугаар сарын 1-ний өдөр» гэх мэт.

Бичвэрийн уртыг төлөвлөхдөө эхлээд төлөвлөгөө (гарчиг, 3 гол санаа) гаргаж, дараа нь бичих нь бүтцийг хадгална.

Хувийн асуултад 2-3 өгүүлбэрээр хариулж, шалтгаан эсвэл жишээ нэмэх нь богино «тийм/үгүй» хариултаас дээр.

Cue card-ийн бэлтгэлд цаг, газар, хүн, шалтгаан, үр дүн гэсэн таван цэгийг тэмдэглэвэл ярианы бүтэц бүрэн болно.

Ярихдаа өөрийн туршлагаас жишээ өгөх нь дэлгэрэнгүй, итгэлтэй хариулт болдог.

Хэлэлцүүлэгт эсрэг байр суурийг хүлээн зөвшөөрч («энэ нь зөв ч...»), дараа нь өөрийн үндэслэлийг хэлэх нь өндөр түвшний харилцааны ур чадварыг харуулна.

Дуудлагын алдаа засахдаа удаан ярьж, эгшгийн уртыг тодорхой болгож, үгсийг бүтнээр дуудна.

Ярианы үеэр цаг хянах: cue card-ийн 2 минутад 3-4 гол санаа багтааж, шаардлагатай бол дүгнэлтээр төгсгөнө.

Хариултад «би бодож байна», «миний бодлоор» гэх мэт илэрхийллээр байр сууриа тодорхой илэрхийлж, дараа нь шалтгааныг хэлнэ.