MLE (МХБШ) key terms

Сонссон эх хэлний ярианы утгыг ойлгох чадвар; дуут мессежийн гол санаа, дэлгэрэнгүй мэдээлэл, зорилгыг таних үйл явц.

Аливаа эх бичвэр эсвэл ярианы хамгийн чухал, төв санаа; бусад бүх мэдээлэл түүнийг дэмжих зорилготой байдаг.

Гол санааг батлах, тайлбарлах жижиг баримт, тоо, нэр, жишээ зэрэг туслах мэдээлэл; ихэвчлэн тодорхой асуултад хариулах үндэс болдог.

Боломжит мэдээлэлд үндэслэн шууд хэлээгүй зүйлийг логикоор таамаглах; сонсгол, уншилтын даалгаварт зохиолчийн санааг ойлгоход хэрэглэнэ.

Яригч эсвэл зохиолч тухайн мессежээр юу хүрэхийг хэлнэ; мэдээлэх, ятгах, зугаацуулах, зааварлах зэрэг байж болно.

Яриа эсвэл бичвэрт илрэх сэтгэл хөдлөлийн хандлага; жишээлбэл, эерэг, сөрөг, төвийг сахисан, шоолсон байж болно.

Бичвэр уншиж, түүний утга, бүтэц, зохиолчийн санааг ойлгох чадвар; үг, өгүүлбэр, догол мөрийн түвшинд мэдээллийг боловсруулна.

Бичвэр эсвэл ярианы ерөнхий сэдэв; ихэвчлэн нэг үг эсвэл богино хэллэгээр илэрхийлэгдэж, агуулгын хүрээг тодорхойлно.

Бодит, нотлогдсон мэдээлэл; санал бодол, таамаглалаас ялгаатай бөгөөд уншилтын асуултад зөв хариулах үндэс болдог.

Зохиолчийн хувийн санал бодол, үнэлэмж; баримтаас ялгаатай бөгөөд уншигч түүнийг шүүмжлэлтэйгээр үнэлэх шаардлагатай.

Бичвэрийн нэг санааг хөгжүүлсэн хэсэг; ихэвчлэн нэг гол өгүүлбэр болон түүнийг дэмжих өгүүлбэрүүдээс бүрдэнэ.

Догол мөрийн гол санааг илэрхийлсэн өгүүлбэр; ихэвчлэн эхэнд эсвэл төгсгөлд байрлаж, бусад өгүүлбэрүүд түүнийг дэмждэг.

Бичвэрийн хэсгүүдийн зохион байгуулалт; оршил, үндсэн хэсэг, төгсгөл гэх мэт хэсгүүдээс бүрдэх ба уншигчид утгыг ойлгоход тусална.

Хэлний үг, өгүүлбэрийн бүтэц, дүрмийн систем; монгол хэлний хувьд нэр үг, үйл үг, тийн ялгал, өгүүлбэрийн гишүүд зэрэг багтана.

Хэлний бүх үгсийн нийлбэр; мөн хүний мэддэг үгсийн хэмжээг илэрхийлнэ. Унших, сонсох, бичих, ярихад үндэс болдог.

Монгол хэлэнд нэр үгийг өгүүлбэрийн бусад гишүүдтэй холбох залгавар; долоон тийн ялгал байдаг (нэрлэх, заах, өгөх, заахын тийн ялгал гэх мэт).

Үйлдэл, байдал, үйл явцыг илэрхийлэх үг; цаг, бие, тоо, хэлбэрээр хувирдаг. Өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн гишүүн болдог.

Хүн, амьтан, юм, газар, ойлголтыг нэрлэх үг; тийн ялгалаар хувирч, өгүүлбэрт хүүхэд, ээж, ном гэх мэтээр орно.

Үйл үгийн үйлдэл ямар үед болохыг илэрхийлэх хэлзүйн категори; монгол хэлэнд өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цаг байдаг.

Үг, өгүүлбэрийн гадаад байдал, бүтэц; хэлзүйн хувьд үйл үгийн хувилбар, нэр үгийн залгавар зэрэг орно.

Ойролцоо утгатай үгс; жишээлбэл, 'сайхан' ба 'үзэсгэлэнтэй'. Эдгээрийг мэдэх нь унших, сонсох ойлголтыг сайжруулна.

Эсрэг утгатай үгс; жишээлбэл, 'өндөр' ба 'нам'. Эдгээрийг таних нь өгүүлбэрийн утгыг ойлгоход тусална.

Бодлоо бичгээр тодорхой, зөв илэрхийлэх чадвар; зөв бичих дүрэм, өгүүлбэрийн бүтэц, догол мөр зохион байгуулах зэрэг багтана.

Үгийг зөв бичих, залгавар, дагаврыг зөв холбох дүрэм; монгол хэлний зөв бичих дүрмийг баримтална.

Бичвэрийн хэсгүүдийг логик дарааллаар холбож, нэгдсэн бүтэцтэй болгох үйл явц; оршил, үндсэн хэсэг, төгсгөлөөс бүрдэнэ.

Албан ёсны байгууллага, аж ахуйн нэгжид зориулсан бичгийн хэлбэр; тодорхой бүтэц, хэллэг, хүндэтгэлийн хэлбэртэй байдаг.

Хүн эсвэл байгууллагад илгээх бичгэн мессеж; ихэвчлэн мэндчилгээ, үндсэн агуулга, төгсгөлийн хэсгээс бүрдэнэ.

Аман хэлээр бодлоо чөлөөтэй, ойлгомжтой илэрхийлэх чадвар; дуудлага, аялга, үгсийн сан, хэлзүйн зөв байдал зэрэг багтана.

Үгийг авианы зөв хэлбэрээр хэлэх; монгол хэлний эгшиг, гийгүүлэгчийн дуудлагыг зөв гүйцэтгэх чадвар.

Ярианы авианы өнгө, өргөлт, хэмнэл; утга ялгах, сэтгэл хөдлөл илэрхийлэхэд чухал үүрэгтэй.

Ярих үед үг, өгүүлбэрийг тасралтгүй, сааталгүй холбож хэлэх чадвар; ойлгомжтой байдалд нөлөөлдөг.

Яриа эсвэл бичвэрийг хүлээн авагч хялбар ойлгох чанар; тодорхой дуудлага, энгийн өгүүлбэр, логик дараалал зэргээр хангагдана.

Үгчлэн орчуулагдаагүй, бүтэн утгатай тогтвортой хэллэг; жишээлбэл, 'гар барих' гэдэг нь 'хэлэлцээр хийх' гэсэн утгатай.

Урт туршлагаас үүссэн, сургамжтай утга агуулсан богино хэллэг; ихэвчлэн дүрслэлтэй, амьдралын зарчмыг илэрхийлдэг.

Өгүүлбэрийг бүрдүүлэх үндсэн хэсгүүд: өгүүлэгдэхүүн, өгүүлэхүүн, тусагдахуун, тодотгол, нөхцөл; тэдгээр нь өгүүлбэрийн утгыг бүрдүүлнэ.

Яриа эсвэл бичвэрт илрэх баяр баясгалан, уйтгар, гайхал, уур хилэн зэрэг мэдрэмж; өнгө аясыг тодорхойлоход тусална.