Хэл зүй, үгсийн сан: албан бичгийн тийн ялгал ба үгийн сонголт
Г.Цэрэнчимэд 27 настай, банкны санхүүгийн мэргэжилтэн, дотоод ажлын байрны өргөдөл бичиж байна. Хүний нөөцийн хэлтэс 200 үгтэй албан бичиг шаардаж, маягтын загварыг өгсөн бөгөөд найруулгын алдаа гарвал өргөдлийг буцаадаг. Тэрээр гурван өгүүлбэрт эргэлзэж, хамт ажиллагчаасаа асуув:
- «Өргөдлийг 2025 оны 4 дүгээр сарын 10-ны ___ илгээнэ үү.» - «дотор» эсвэл «хүртэл»?
- «Би санхүүгийн тайлангийн чиглэлээр таван жил ажилласан.» - «чиглэлээр» эсвэл «чиглэлд»?
- «Баримт бичгийг хавсарган ___» - «хүргүүлнэ үү» эсвэл «хүргэнэ үү»?
Хамт ажиллагч нь «аль нь ч болно, ойлгогдоно» гэж хариулав. Цэрэнчимэд цагийн хуваарь баримтлах ёстой бөгөөд бичгээр илгээх эцсийн хугацаа 4 дүгээр сарын 10-ны 18:00 цаг. Тэрээр мөн өргөдлийн гарчигт «ажлын байр» гэсэн үгийг хэрэглэх эсвэл зарлалд бичсэн «албан тушаал» гэсэн үгийг дагах эсэхээ шийдээгүй байна.
1. Гурван өгүүлбэрийн зөв хувилбарыг сонгож, сонголт бүрийг хэл зүйн үндэслэлтэй тайлбарла.
Read the worked answer
1. «…4 дүгээр сарын 10-ны дотор илгээнэ үү». Хугацааны хязгаарыг заахдаа «дотор» нь «энэ өдрөөс хэтрэхгүй» гэсэн утгыг тодорхой илэрхийлдэг тул албан бичгийн хэвшмэл хэрэглээнд тохирно. «Хүртэл» нь мөн боломжтой боловч өдрийн аль хүртэл гэдгийг тодорхойгүй үлдээдэг тул цагийн тодорхой заалттай (18:00) хамт хэрэглэх нь зүйтэй: «…10-ны өдрийн 18:00 цаг хүртэл». Хоёрдмол утга гаргахгүй байх нь шалгуурын нэг шалгуур.
2. «…чиглэлээр таван жил ажилласан». «-аар/-ээр» нь үйл ажиллагаа явуулж буй салбар, хэрэгслийг заахдаа хэрэглэгддэг тул «санхүүгийн тайлангийн чиглэлээр ажиллах» гэж хэлнэ. Харин «чиглэлд» гэсэн өгөгдөх тийн ялгал нь чиглэл, зүг рүү гэсэн утгатай бөгөөд «анхаарлаа хандуулах», «явах» зэрэг үйл үгтэй хэрэглэгддэг. Сонголт нь үйл үгээс хамаарна.
3. «Баримт бичгийг хавсарган хүргүүлнэ үү». Албан бичгийн хэвшмэл хэрэглээнд бичиг баримтыг байгууллагад өгөхийг «хүргүүлэх» гэж илэрхийлдэг. «Хүргэх» нь ямар нэг зүйлийг хүнд биечлэн хүргэж өгөх гэсэн утгатай тул хүлээн авагч нь албан ёсны хэлтэс байгаа энэ тохиолдолд тохиромжгүй.
Ерөнхий дүгнэлт: «аль нь ч болно» гэдэг нь шалгалтад зөв хариулт биш, учир нь найруулгын түвшин, утгын нарийвчлал, хэвшмэл хэрэглээ гэсэн гурван шалгуур зөрөгдөж байна.
2. Хамт ажиллагчийн «аль нь ч болно, ойлгогдоно» гэсэн хариулт яагаад шалгалтад оноо авч чадахгүй вэ? Албан бичгийн найруулгын шалгуурыг нэрлэнэ үү.
Read the worked answer
«Ойлгогдоно» гэдэг нь харилцааны доод шаардлага боловч албан бичгийн шалгуур биш. Шалгалтад нэг зөв хэлбэр байдаг ба дараах шалгуураар ялгана:
- Найруулгын түвшин: албан ёсны бичигт «чи», «өгөөрэй», «та нар» зэрэг ярианы хэлбэр хориотой; «Танай байгууллага», «хүсэлтэй байна» гэх мэт хэлбэр орно.
- Утгын нарийвчлал (хоёрдмол утгагүй байдал): «10-ны дотор» ба «10-ны 18:00 хүртэл» гэдэг нь хугацааны хувьд өөр; шалгалтад цагийг тодорхой заасан хувилбарыг сонгоно.
- Хэл зүйн зөв хэлбэр: тийн ялгалын залгавар нь үйл үгээс хамаарна («чиглэлээр ажиллах»).
- Хэвшмэл хэрэглээ: «бичиг баримтыг хүргүүлэх» гэх мэт албан бичгийн тогтсон хэллэг.
- Хаягийн зөв хэрэглээ: хүлээн авагчийн албан тушаалыг зөв бичих.
Практик дүгнэлт: хамт ажиллагчийн хариулт зөвхөн ярианы хэмжээнд үнэн; бичгийн шалгалтад «боломжтой» ба «зөв» гэдэг хоёр ижил биш.
3. Гарчигт «ажлын байр» эсвэл «албан тушаал» гэсэний алийг сонгох вэ? «Цалин» ба «хөлс» гэсэн үгсийн ялгааг мөн тайлбарла.
Read the worked answer
«Ажлын байр» ба «албан тушаал». «Ажлын байр» нь ажлын байрны нэгж, сул орон тоо гэсэн утгатай - «ажлын байрны зар», «ажлын байрны өргөдөл» гэж хэрэглэгддэг. «Албан тушаал» нь байгууллагын бүтэц дэх албан ёсны цол, зэрэглэл - «дарга», «мэргэжилтэн» гэх мэт. Энэ тохиолдолд шийдвэрлэх хүчин зүйл нь зарлалд бичигдсэн нэр томьёо юм: зарлалд «албан тушаалд томилогдох» гэж бичсэн бол өргөдлийн гарчиг ч мөн адил байх ёстой, эс бөгөөс хүний нөөцийн хэлтэс баримтыг буруу ангилдаг. Ижил утгатай мэт үгсийг солих нь бичгийн нэгдмэл байдлыг алдагдуулна.
«Цалин» ба «хөлс». «Цалин» нь ажилтны гүйцэтгэлийн төлөө байгууллагаас тогтмол олгодог хөдөлмөрийн хөлсний үндсэн хэлбэр («сарын цалин»). «Хөлс» нь илүү өргөн: хөдөлмөрийн хөлс, гэрээний хөлс, үйлчилгээний хөлс гэх мэт аливаа ажлын төлбөрийг хэлнэ. Албан бичигт «цалин» гэдэг нь ажлын байрны нөхцөл, «хөлс» гэдэг нь гэрээний төлбөрийн нөхцөлийг илэрхийлэхэд тохиромжтой.