MATSEC AM Maltese cheat sheet

L-artiklu definit huwa 'il-' u jassimila mal-konsonanti xemxin (x, ċ, d, n, r, s, t, ż, z, ċ): 'ix-xemx', 'iċ-ċavetta', 'id-dar', 'in-nar', 'ir-raġel', 'is-sħab', 'it-tifel', 'iż-żmien', 'iz-zokkor'. Mal-konsonanti qamrin jibqa' 'il-': 'il-qamar', 'il-kelb', 'il-bahar'.

Vokali tal-leħen: 'a, e, ie, o' jistgħu jġorru l-enfasi; 'i' u 'u' huma vokali ħfief. F'kelma waħda jkun hemm vokali tal-leħen waħda biss (eż. 'kitba', 'tifel').

Il-verbi jikkonjugaw skont il-persuna u n-numru: 'jien nikteb', 'int tikteb', 'huwa jikteb', 'hija tikteb', 'aħna niktbu', 'intom tikktbu', 'huma jiktbu'. Il-prefissi huma n-, t-, j-, n-, t-, j-.

In-negattiv tal-verb jinbena bil-prefiss 'ma-' u suffiss '-x': 'ma niktebx', 'ma jmurx', 'ma tafx'. Fil-passat: 'ma ktibtx'. Il-'x' hija obbligatorja flimkien ma' 'ma'.

Il-plural: ħafna nomi jieħdu suffiss '-ijiet' (kitba → kitbiet, dar → djar b'tibdil tal-vokali), '-iet' (tifla → tfal), '-in' (għalliem → għalliema), u plural miksur (ktieb → kotba, raġel → rġiel).

L-ortografija tuża 'ċ' (bħal 'ch' fl-Ingliż), 'ġ' (bħal 'j'), 'għ' (konsonanti muta li tittawwal il-vokali), 'ħ' (ħet), 'x' (bħal 'sh'), 'ż' (bħal 'z'). L-'h' waħedha hija muta.

Il-pronomi personali suġġett: jien, int, hu, hi, aħna, intom, huma. Il-pronomi oġġett huma suffissi: '-ni', '-ek', '-u', '-ha', '-na', '-kom', '-hom' (eż. 'jarawni', 'qaluli').

L-aġġettiv jaqbel man-nom fil-ġeneru u n-numru: 'tifel tajjeb', 'tifla tajba', 'tfal tajbin'. L-aġġettiv normalment jiġi wara n-nom.

L-għerq semitiku (għerq) ta' kelma Maltija ħafna drabi jikkonsisti fi tliet konsonanti: k-t-b (kitba), q-r-a (qara), m-w-t (miet). Il-forma tal-verb tinbena mill-għerq b'mudelli bħal 'kiteb', 'inkiteb', 'kattab'.

Id-differenza bejn 'għand' (pussess: 'għandi ktieb') u 'ma'' (negazzjoni) hija fundamentali; 'għand' tgħaqqad mal-pronomi suffissi: għandi, għandek, għandu, għandha, għandna, għandkom, għandhom.

Kliem ta' oriġini Għarbija jiffurmaw il-qafas bażiku (idejn, qalb, ilma, dar), filwaqt li kliem ta' oriġini Taljana/Sqallija jiddomina oqsma bħall-kċina u l-baħar (frotta, ġelat, barka), u l-Ingliż jidħol fl-oqsma tekniċi (kompjuter, telefon).

L-espressjoni tal-ħin: 'ilbieraħ' (ieri), 'illum' (illum), 'għada' (għada), 'pitgħada' (għada t-tnejn). 'Qabel' u 'wara' jintużaw ma' nomi; 'qabel ma' tintroduċi sentenza.

Idiomi Maltin: 'taqtagħha u tħalliha' (tħalli kollox), 'bla ebda dubju' (żgur), 'għamel minn kollox' (ipprova kollox), 'qalb ta' ġebel' (bla ħniena). L-idiomi ma jittraduċux kelma b'kelma.

Il-kelliem jiddistingwi bejn reġistru formali ('Jiena tal-fehma li...') u informali ('Naħseb li...'). Kitba akkademika teħtieġ il-formali; djalogu f'kitba kreattiva jista' juża l-informali.

Il-prefissi jibdlu t-tifsira: 'ma-' (negattiv), 'n-' (riflessiv/passiv), 't-' (reċiproku: 'tqatel'), 'st-' (talba: 'stqarr'). Is-suffissi '-i' u '-ija' jiffurmaw aġġettivi (bħari, Maltija).

Il-kliem konnessuri: 'għax' (kawża), 'imma' (kuntrast), 'għalhekk' (konsegwenza), 'madankollu' (kuntrast formali), 'filwaqt li' (kuntrast simultanju). Dawn jgħaqqdu sentenzi f'paragrafu koerenti.

Mistoqsijiet ta' ftehim jistaqsu għall-idea prinċipali, għad-dettall, għall-inferenza, u għat-ton. L-idea prinċipali tinsab ġeneralment fl-ewwel jew fl-aħħar paragrafu.

Inferenza tfisser li tasal għal konklużjoni mill-indikji fit-test mingħajr ma tkun iddikjarata espliċitament. Trid tiġġustifika l-inferenza b'evidenza mill-kliem tal-awtur.

Kliem ta' referenza ('dan', 'dan l-aħħar', 'huwa', 'hija', 'dan kollu') jirreferu għal xi ħaġa msemmija qabel. Sib l-antenat qabel ma tinterpreta s-sentenza.

Mistoqsijiet ta' 'skont l-awtur' jirrikjedu li tibqa' leali għall-pożizzjoni tal-awtur, mhux għall-opinjoni tiegħek. Mistoqsijiet ta' 'x'jissuġġerixxi' jitolbu interpretazzjoni.

Sinonimi u parafrażi fil-mistoqsija mhux dejjem jużaw l-istess kliem tat-test; tfittex il-kunċett, mhux il-kelma eżatta. Pereżempju 'naqas' tista' tidher bħala 'mar lura' fit-test.

It-ton jista' jkun newtrali, ironiku, kritiku, jew entużjastiku. Kliem bħal 'sfortunatament', 'bla dubju', 'b'mod sorprendenti' jagħtu indikazzjoni tat-ton.

F'kitba argumentattiva, l-awtur juża evidenza, eżempji u awtorità. Il-mistoqsija tista' tistaqsi liem evidenza tappoġġa l-fehma prinċipali.

Il-qari tal-mistoqsijiet qabel it-test jgħin biex tidentifika l-informazzjoni rilevanti; imma l-ewwel qari għandu jkun sħiħ biex tifhem il-kuntest qabel ma tfittex dettalji.

Struttura ta' kompożizzjoni: introduzzjoni (teżi), żvilupp f'paragrafi (punt ewlieni kull paragrafu), konklużjoni li terġa' tistabbilixxi l-pożizzjoni jew issolvi l-kwistjoni.

Paragrafu tajjeb għandu sentenza tema waħda, sentenzi ta' appoġġ, u sentenza konklużiva jew ta' tranżizzjoni. Paragrafu ta' 4-7 sentenzi huwa tul standard għal kitba tal-eżami.

Kitba narrattiva tuża l-passat (perfett u imperfett): 'kont qiegħed', 'rajt', 'ġie'. Il-perfett jiddeskrivi azzjoni kompluta; l-imperfett jiddeskrivi kundizzjoni jew azzjoni kontinwa.

Kitba deskrittiva tappella lill-ħames sensi u tuża aġġettivi preċiżi, mhux ġeneriċi. Minflok 'sabiħ' uża 'kalm', 'lixx', 'dejjaq', skont il-kuntest.

Kitba argumentattiva: stqarrija tal-pożizzjoni, tliet raġunijiet b'evidenza, konfutazzjoni tal-pożizzjoni opposta ('Xi wħud jgħidu li... imma...'), u konklużjoni.

Il-kitba formali tevita abbrevjazzjonijiet, slang u l-ewwel persuna singular fejn mhux meħtieġ; tuża l-passiv ('ġie deċiż') u l-formali ('wieħed jista' jargumenta').

Il-punteġġjatura Maltija tuża l-virgola, il-punt, il-punt u virgola (;), il-punt interrogattiv u esklamattiv, u l-virgoletti. Il-virgola ma tinqatax bejn suġġett u verb.

Kitba ta' ittra formali: indirizz, data, formula ta' ftuħ ('Għażiż Sur...'), korp, u għeluq ('Dejjem tiegħek'). Ittra informali tista' tkun aktar ħielsa fl-istruttura u fit-ton.

Il-poeżija Maltija għandha tradizzjoni li tibda mis-seklu 19; Dun Karm Psaila (1871-1961) huwa l-poeta nazzjonali u awtur tal-innu nazzjonali 'L-Innu Malti'.

Rużar Briffa (1906-1963) huwa poeta li introduċa l-vers ħieles u t-tema soċjali fil-poeżija Maltija; il-poeżija tiegħu tittratta l-ġustizzja soċjali u l-identità.

Ġużè Ellul Mercer kiteb 'Leli ta' Ħaż-Żgħir' (1938), rumanz soċjali li jittratta l-faqar u l-edukazzjoni fil-kampanja Maltija.

Ġużè Muscat Azzopardi kiteb 'Ġużeppi Muscat Azzopardi' u stejjer storiċi; il-letteratura tas-seklu 19 kienet influwenzata mill-illuminiżmu u r-romantiċiżmu Taljan.

Il-ġeneru tal-ġrajja qasira ffjorixxa fis-seklu 20; il-kitba letterarja Maltija tinkludi wkoll it-teatru, bl-opri u d-drammi li jittrattaw il-ħajja tal-villaġġ.

Il-poeżija Maltija tuża l-vers, ir-rima u r-ritmu; il-vers ħieles (verso libero) ma jirrikjedix rima iżda jżomm ritmu u immaġini. L-analizi tal-poeżija tinkludi t-tema, it-ton, l-immaġini u l-istruttura.

Ir-rumanz Malti jinkludi xogħlijiet ta' awturi kontemporanji; il-letteratura tittratta temi ta' emigrazzjoni, identità, u l-bidla soċjali fil-gżejjer.

L-istudju tal-letteratura jeħtieġ referenza għat-test: kwotazzjoni qasira, analiżi tal-lingwa, u rabta mat-tema. L-interpretazzjoni trid tkun sostnuta mill-kliem tal-awtur, mhux mill-impressjoni biss.

Il-Malti huwa lingwa Semitika b'għeruq Għarbija, imma l-ortografija u l-vokabular tiegħu ġew influwenzati mill-Italjan, mis-Sqallija u mill-Ingliż. Huwa l-lingwa nazzjonali u uffiċjali ta' Malta flimkien mal-Ingliż.

L-istorja tal-lingwa tgħaddi mill-Għarbi tal-gżejjer (seklu 9-11), il-perjodu Norman u Sqalli, il-perjodu tal-Kavallieri, u l-istandardizzazzjoni fis-seklu 20.

L-alfabett Malti għandu 30 ittra: l-ittri Latin bażiċi flimkien ma' ċ, ġ, għ, ħ, x, ż, u l-vokali 'ie'. L-ittra 'c' waħedha mhijiex użata fil-Malti standard.

L-Innu Malti ('Lil din l-art ħelwa') nkiteb minn Dun Karm Psaila bil-mużika ta' Robert Samut; ġie adottat bħala innu nazzjonali fl-1945 u kkonfermat fl-1964.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti (KNIM) huwa l-korp responsabbli mill-istandardizzazzjoni u l-promozzjoni tal-Malti; iċ-Ċentru tal-Lingwa Maltija u l-Akkademja tal-Malti jaħdmu fuq il-lessiku u l-grammatika.

Il-Malti għandu tradizzjoni orali qawwija: il-ħrejjef, il-qwiel (proverbji) u l-għanjiet. Il-qawl Malti jirrifletti l-ħajja tal-villaġġ u l-valuri tal-komunità.

Il-letteratura Maltija bdiet bl-istampar fis-seklu 17-18; l-ewwel kotba stampati bil-Malti jinkludu xogħlijiet reliġjużi u grammatiki bikrija.

Il-Malti huwa l-lingwa tal-iskejjel u tal-qrati f'Malta; l-għarfien tal-kultura jinkludi l-festi, il-baned, il-karnival, u l-identità tal-gżejjer ta' Malta u Għawdex.