Fatwa Vape: Qiyas, Ijma' dan Maslahah di Jawatankuasa Fatwa Negeri
Jawatankuasa Fatwa sebuah negeri mempunyai lapan ahli dan sedang membincangkan hukum vape. Kajian pihak berkuasa kesihatan negeri mendapati 61 peratus daripada 2,300 responden berumur 15 hingga 24 tahun pernah menggunakan vape, dan 34 peratus daripadanya mula sebelum umur 16 tahun. Sektor vape pula menggaji kira-kira 800 pekerja di negeri itu, kebanyakannya peniaga kecil. Negeri jiran telah mengharamkan penjualan vape sejak 2019, tetapi negeri ini masih belum memutuskan. Dalam sesi perbincangan, empat hujah muncul: (a) seorang ahli mencadangkan qiyas terus kepada khamr kerana vape 'memabukkan'; (b) seorang lagi menolak qiyas itu kerana vape tidak mengandungi alkohol, maka tiada illah; (c) seorang ahli menyatakan 'ijma' ulama telah mengharamkannya, jadi tiada ruang berijtihad'; dan (d) seorang ahli menekankan maslahah mursalah serta menutup jalan (sadd al-dhara'i') kerana mudarat kesihatan dan peralihan kepada rokok. Mufti meminta satu kertas tarjih yang menjelaskan sumber mana yang sah dan sejauh mana ia boleh digunakan, sebelum fatwa dikeluarkan.
1. Bina dan nilaikan hujah qiyas dalam kes vape. Adakah illah yang dicadangkan itu sah?
Read the worked answer
Binaan qiyas yang lengkap:
- Asl (asal): khamr, diharamkan oleh nas qat'i (QS 5:90) dan hadis 'setiap yang memabukkan itu khamr'. Hukum asl: haram. Illah: iskar (memabukkan/menghilangkan akal) dan/atau dharar (mudarat).
- Far' (cabang): vape. Hukum yang dicari: haram atau makruh tahrimi.
Penilaian illah 'iskar': Nikotin dan bahan aerosol vape tidak menghasilkan iskar dalam pengertian khamr - pengguna tidak kehilangan akal seperti peminum arak. Maka qiyas dengan illah iskar tidak lengkap dan mudah dipatahkan. Ini kelemahan hujah (a).
Tetapi hujah (b) juga cacat: ia menyempitkan illah kepada 'mengandungi alkohol'. Illah dalam qiyas bukan bahan, tetapi sifat (wasf) yang munasabah dan munzabit. Illah yang lebih kukuh ialah dharar: vape mengandungi bahan yang membahayakan paru-paru dan jantung, dan menjadi pintu masuk kepada rokok. Nas QS 7:157 menyebut pengharaman al-khaba'ith (yang buruk dan memudaratkan), dan kaedah 'la dharara wa la dhirar' menyokong illah ini.
Syarat illah: mesti zahir, munzabit, munasib dan tidak dibatalkan oleh nas lain. Illah dharar memenuhi syarat ini, tetapi tahap dharar perlu ditentukan melalui tahqiq al-manat - iaitu bukti perubatan, bukan andaian. Inilah peranan data kesihatan dalam kertas tarjih. Maka qiyas yang sah ialah qiyas dengan illah dharar, bukan iskar.
2. Nilaikan hujah (c) bahawa 'ijma' ulama telah mengharamkan vape', dan terangkan bagaimana maslahah mursalah serta sadd al-dhara'i' boleh digunakan dalam kes ini.
Read the worked answer
Dakwaan ijma' tidak sah. Ijma' ialah kesepakatan para mujtahid umat Islam dalam satu zaman atas satu hukum syarak. Untuk mendakwa ijma', perlu ada: (1) sekumpulan mujtahid yang diketahui; (2) kesepakatan yang jelas, bukan andaian; dan (3) berlaku selepas kewujudan isu itu. Vape muncul pada abad ke-21, jauh selepas zaman ijtihad klasik. Yang wujud hanyalah fatwa sebahagian ulama dan badan fatwa, dan fatwa-fatwa itu pun berbeza tahapnya. Maka ia lebih tepat dikategorikan sebagai ijma' sukuti atau sekadar kesepakatan majoriti, bukan ijma' qat'i yang mengikat. Mendakwa ijma' pada perkara yang masih diperselisihkan adalah kesilapan manhaj, kerana ia menutup pintu ijtihad secara tidak sah.
Maslahah mursalah: ia boleh digunakan kerana tiada nas khusus tentang vape. Syaratnya: maslahah itu hakiki, umum dan tidak bercanggah dengan nas. Menghalang mudarat kesihatan generasi muda ialah maslahah hakiki dan umum. Namun ia mesti diimbangi dengan maslahah pekerjaan 800 pekerja - di sinilah kaedah 'dar' al-mafasid muqaddam 'ala jalb al-masalih' (menolak kerosakan diutamakan daripada menarik manfaat) digunakan, dengan syarat mudarat itu lebih besar dan lebih pasti.
Sadd al-dhara'i': vape dibuktikan sebagai pintu kepada rokok dan kepada budaya ketagihan. Menutup jalan ini dibenarkan walaupun asalnya harus, kerana wasilah yang membawa kepada mudarat yang pasti boleh dihalang, selagi tidak menghapuskan maslahah yang lebih besar tanpa ganti.
3. Rumuskan fatwa yang wajar diputuskan dan cadangkan langkah peralihan bagi 800 pekerja sektor vape. Nyatakan alasan hukum yang anda pilih.
Read the worked answer
Rumusan fatwa: Penjualan dan penggunaan vape kepada remaja bawah 18 tahun diharamkan secara qat'i melalui sadd al-dhara'i' dan maslahah mursalah; bagi orang dewasa, hukumnya haram jika terbukti mengandungi bahan yang memudaratkan secara pasti, atau makruh tahrimi jika dharar belum dapat dipastikan secara muktamad. Ini bukan sikap ragu, tetapi amanah ilmu: tahap dharar mesti ditentukan oleh bukti perubatan (tahqiq al-manat), bukan oleh emosi.
Alasan pemilihan:
- Qiyas kepada khamr dengan illah iskar tidak kukuh, maka tidak boleh dijadikan asas fatwa utama.
- Illah dharar lebih kukuh dan disokong QS 7:157 serta kaedah la dharara wa la dhirar.
- Tiada ijma' yang mengikat, maka ijtihad masih terbuka.
- Maslahah mursalah dan sadd al-dhara'i' sah digunakan, tetapi mesti diimbangi dengan maslahah pekerja.
Langkah peralihan (tadarruj):
- Larangan segera: penjualan kepada bawah 18 tahun, pengiklanan, dan penjualan di kawasan sekolah (radius 200 meter).
- Tempoh peralihan 24 bulan: lesen vape ditukar kepada lesen runcit umum; latihan semula 800 pekerja melalui kerjasama TVET; dana peralihan daripada cukai vape sedia ada.
- Pemantauan: laporan kesihatan setiap 6 bulan kepada jawatankuasa fatwa untuk menyemak sama ada hukum perlu dikemas kini.
Pendekatan berperingkat ini menepati kaedah syarak kerana ia merealisasikan maslahah tanpa menghancurkan mata pencarian secara mendadak.