SPM Manahij al-Ulum al-Islamiah cheat sheet

Ilmu dalam Islam terbahagi kepada dua kategori asas: ilmu fardu ain (wajib atas setiap mukallaf seperti akidah dan ibadah asas) dan ilmu fardu kifayah (wajib atas sebahagian umat seperti perubatan dan kejuruteraan).

Hierarki epistemologi Islam: al-ilm al-daruri (pengetahuan pasti yang tidak boleh disangkal, contohnya 2+2=4) berbeza daripada al-ilm al-nazari (pengetahuan yang diperoleh melalui penaakulan dan pemerhatian).

Tiga sumber utama pengetahuan dalam epistemologi Islam ialah wahyu (al-Quran dan al-Sunnah), akal (al-aql) dan pancaindera (al-hawas); wahyu berfungsi sebagai hakim tertinggi apabila berlaku pertembungan.

Tasawwur dan tasdiq (konsepsi dan afirmasi) ialah dua komponen ilmu dalam logik Islam; tasawwur membentuk makna sesuatu perkara manakala tasdiq menetapkan kebenaran atau kepalsuannya.

Ilmu dibahagikan dari segi sumber kepada ilmu naqli (berasaskan wahyu seperti tafsir dan hadis) dan ilmu aqli (berasaskan akal seperti falsafah dan matematik).

Konsep 'ilm dalam al-Quran diulang lebih 700 kali, menandakan penekanan wahyu terhadap kepentingan menuntut ilmu dan kedudukan ulama (QS al-Zumar 39:9).

Epistemologi Barat moden menekankan justifikasi empirikal dan rasional sahaja, manakala epistemologi Islam menambah dimensi wahyu dan tazkiyah sebagai sumber dan penyucian ilmu.

Klasifikasi ilmu oleh al-Ghazali dalam Ihya' membahagi ilmu kepada ilmu syariat (fardu ain) dan ilmu bukan syariat (fardu kifayah), dengan penekanan bahawa ilmu dunia menjadi wasilah kepada ilmu akhirat.

Al-Quran ialah kalam Allah yang diturunkan kepada Nabi Muhammad SAW melalui Jibril dalam bahasa Arab, berfungsi sebagai sumber hukum pertama dan tertinggi dalam Islam.

Ayat al-Quran terbahagi kepada muhkam (jelas dan muktamad maknanya) dan mutasyabih (samar dan memerlukan tafsiran); hukum diambil daripada ayat muhkam terlebih dahulu.

Dalalah al-Quran terbahagi kepada qat'i al-thubut (pasti sumbernya) dan zanni al-dalalah (maknanya boleh ditafsir), yang mempengaruhi tahap kepastian hukum.

Al-Sunnah ialah segala perkataan, perbuatan dan pengakuan (taqrir) Nabi SAW; ia berfungsi sebagai bayan (penjelas), mufassil (perinci) dan muqayyid (penghad) kepada al-Quran.

Sunnah dari segi sanad terbahagi kepada mutawatir (diriwayatkan ramai pada setiap peringkat), masyhur dan ahad; hanya mutawatir memberi keyakinan qat'i.

Kedudukan al-Sunnah sebagai sumber hukum kedua disokong oleh QS al-Hasyr 59:7 dan QS al-Nisa' 4:59 yang mewajibkan ketaatan kepada Allah dan Rasul.

Naskh (pembatalan) dan takhsis (pengkhususan) ialah kaedah memahami hubungan antara ayat al-Quran dengan hadis dan antara ayat dengan ayat.

Asbab al-nuzul (sebab penurunan) dan asbab al-wurud (sebab sesuatu hadis disabdakan) diperlukan untuk memahami konteks hukum yang tepat.

Ijma' ialah kesepakatan para mujtahid umat Islam pada sesuatu zaman selepas kewafatan Nabi SAW terhadap sesuatu hukum syarak; ia menjadi sumber hukum ketiga.

Ijma' terbahagi kepada ijma' qat'i (disepakati secara pasti, contohnya kewajiban solat lima waktu) dan ijma' zanni (kesepakatan yang tidak pasti seperti ijma' sukuti).

Syarat sah ijma': dilakukan oleh mujtahid, berlaku pada satu zaman, dan kesepakatan itu jelas sama ada melalui ucapan atau perbuatan.

Qiyas ialah menyamakan hukum sesuatu perkara yang tidak dinaskan kepada perkara yang dinaskan kerana adanya illah (sebab hukum) yang sama.

Empat rukun qiyas: asl (perkara asal yang dinaskan), far' (perkara baru), hukm asl (hukum asal) dan illah (sebab hukum yang menyatukan keduanya).

Contoh qiyas: hukum meminum nabiz (air perahan anggur) diqiyaskan kepada khamar kerana illah yang sama iaitu memabukkan.

Masalih mursalah ialah kemaslahatan yang tidak dinyatakan oleh syarak sama ada mengakuinya atau menolaknya; ia diterima oleh mazhab Maliki dan sebahagian Syafi'iyyah dengan syarat tidak bercanggah dengan nas.

Istishab, uruf dan syar' man qablana ialah sumber sekunder yang digunakan apabila tiada nas; istishab mengekalkan hukum asal sehingga ada dalil yang mengubahnya.

Hukum syarak terbahagi kepada lima: wajib, sunat, haram, makruh dan harus; wajib memberi dosa jika ditinggalkan manakala haram memberi dosa jika dilakukan.

Wajib terbahagi kepada wajib ain (ke atas setiap individu) dan wajib kifayah (ke atas sebahagian umat); sunat pula terbahagi kepada sunat muakkad dan ghairu muakkad.

Al-hakim (pembuat hukum) dalam Islam ialah Allah SWT; manusia hanya menyampaikan dan memahami hukum, bukan mencipta hukum syarak.

Kaedah istinbat: al-amr (perintah) menunjukkan wajib kecuali ada qarinah yang mengubahnya kepada sunat; al-nahy (larangan) menunjukkan haram kecuali ada qarinah.

Al-mutlaq (tidak terikat) dan al-muqayyad (terikat) perlu diselaraskan; jika berbeza sebab, kedua-duanya diamalkan secara berasingan.

Al-mantuq (makna tersurat) didahulukan daripada al-mafhum (makna tersirat); mafhum mukhalafah hanya diterima apabila tiada dalil lain yang menyokong.

Al-'urf (adat kebiasaan) boleh menjadi asas hukum selagi tidak bercanggah dengan nas; ia dikenali sebagai uruf sahih berbanding uruf fasid.

Kaidah fiqh utama: al-yaqin la yazulu bi al-syak (keyakinan tidak hilang dengan keraguan) dan al-mashaqqah tajlibu al-taysir (kesulitan membawa kemudahan).

Tafsir terbahagi kepada tafsir bi al-ma'thur (berasaskan riwayat seperti tafsir al-Tabari) dan tafsir bi al-ra'yi (berasaskan ijtihad akal seperti tafsir al-Zamakhshari).

Syarat mufassir: menguasai bahasa Arab, ilmu qira'at, usul al-fiqh, asbab al-nuzul, nasikh-mansukh, hadis dan ilmu kalam.

Kaedah tafsir tahlili (analitik ayat demi ayat), ijmali (ringkas), muqaran (perbandingan antara tafsir) dan mawdu'i (tematik).

Ulum al-Quran merangkumi ilmu asbab al-nuzul, nasikh wa al-mansukh, muhkam wa mutasyabih, qira'at, i'jaz al-Quran dan rasm al-mushaf.

Qira'at mutawatir seperti Hafs 'an 'Asim dan Nafi' 'an Malik diterima untuk bacaan; qira'at shadhdhah (ganjil) tidak digunakan untuk ibadah.

I'jaz al-Quran terbahagi kepada i'jaz lughawi (keindahan bahasa), i'jaz 'ilmi (isyarat sains) dan i'jaz tasyri'i (kesempurnaan syariat).

Tafsir mawdu'i mengumpulkan ayat-ayat berkaitan satu tema tertentu daripada seluruh al-Quran untuk memahami topik secara menyeluruh.

Tafsir ilmi (saintifik) perlu berhati-hati agar tidak memaksa ayat al-Quran menyesuaikan teori sains yang berubah-ubah.

Hadis terbahagi dari segi kuantiti perawi kepada mutawatir, masyhur, aziz dan gharib; dari segi kualiti kepada sahih, hasan, daif dan maudu'.

Syarat hadis sahih: sanad bersambung, perawi adil dan dhabit, tiada syudhudh (percanggahan dengan riwayat yang lebih kuat) dan tiada illah tersembunyi.

Ilmu al-jarh wa al-ta'dil menilai keadilan dan ketepatan perawi; lafaz ta'dil seperti 'thiqah' dan lafaz jarh seperti 'kadhdhab' mempunyai peringkat berbeza.

Hadis daif terbahagi kepada daif ringan (seperti mursal dan mursal sahahabi) dan daif berat (seperti mawdu', matruk dan munkar).

Hadis qudsi ialah hadis yang maknanya daripada Allah tetapi lafaznya daripada Nabi SAW, berbeza daripada al-Quran yang lafaz dan maknanya daripada Allah.

Metodologi muhaddithin: menyemak sanad, membandingkan matan dengan riwayat lain (i'tibar) dan meneliti illah melalui kajian mendalam.

Kitab hadis utama: Sahih al-Bukhari, Sahih Muslim, Sunan Abi Dawud, Sunan al-Tirmidhi, Sunan al-Nasa'i dan Sunan Ibn Majah (al-Kutub al-Sittah).

Hadis maudu' (palsu) tidak boleh diamalkan sama sekali; tanda-tandanya termasuk percanggahan dengan al-Quran dan riwayat perawi yang dikenali sebagai pendusta.

Ilmu kalam ialah ilmu yang membahaskan akidah Islam dengan dalil akal dan naql untuk mempertahankan kebenaran daripada syubhat.

Aliran utama ilmu kalam: Asy'ariyyah (pengasas Abu al-Hasan al-Asy'ari), Maturidiyyah (Abu Mansur al-Maturidi) dan Mu'tazilah (Wasil ibn Ata').

Asy'ariyyah menggunakan kaedah ta'wil dalam ayat mutasyabih dan menetapkan sifat Allah tanpa tasybih (penyerupaan) dan tanpa ta'til (penafian).

Mu'tazilah memegang lima prinsip: al-tawhid, al-'adl, al-wa'd wa al-wa'id, al-manzilah bayn al-manzilatayn dan al-amr bi al-ma'ruf wa al-nahy 'an al-munkar.

Dalil wujud Allah dalam ilmu kalam: dalil huduth al-'alam (alam baharu dan memerlukan pencipta) dan dalil imkan (kemungkinan) yang membawa kepada wajib al-wujud.

Sifat Allah terbahagi kepada sifat salbiyyah (menafikan kekurangan), ma'ani (makna seperti ilmu dan qudrah) dan ma'nawiyyah (berkaitan dengan sifat ma'ani).

Perbezaan Asy'ariyyah dan Maturidiyyah: Maturidiyyah berpendapat manusia mempunyai kebebasan lebih besar dalam perbuatan, manakala Asy'ariyyah menekankan kasb (usaha) manusia.

Akidah Ahl al-Sunnah wa al-Jama'ah menekankan enam rukun iman dan menjauhi takfir sesama Muslim tanpa dalil yang jelas.

Empat mazhab fiqh utama: Hanafi (Imam Abu Hanifah), Maliki (Imam Malik), Syafi'i (Imam al-Syafi'i) dan Hanbali (Imam Ahmad ibn Hanbal).

Mazhab Hanafi terkenal dengan penggunaan qiyas dan istihsan; mazhab Maliki menekankan amalan ahli Madinah dan masalih mursalah.

Mazhab Syafi'i menggabungkan hadis dan qiyas dengan kaedah yang sistematik melalui kitab al-Risalah dan al-Umm.

Mazhab Hanbali lebih cenderung kepada hadis dan menjauhi qiyas serta ra'yi melampau, dengan penekanan pada nas dan fatwa sahabat.

Istihsan ialah meninggalkan qiyas yang jelas kerana adanya dalil yang lebih kuat; ia diterima oleh Hanafi dan Maliki tetapi ditolak sebahagian Syafi'iyyah.

Perkembangan mazhab berlaku melalui proses tadwin (penulisan), penyebaran murid dan pengaruh politik serta geografi dunia Islam.

Ikhtilaf (perbezaan pendapat) antara mazhab dalam masalah furu' diterima selagi berasaskan ijtihad yang sah; ia bukan sebab perpecahan umat.

Talfiq (menggabungkan pendapat mazhab dalam satu ibadah) dan tarjih (memilih pendapat yang lebih kuat) ialah isu penting dalam fiqh kontemporari.

Etika penyelidikan Islam menekankan amanah (kejujuran), sidq (kebenaran), itqan (ketelitian) dan ihsan (kesempurnaan kerja) dalam setiap proses penyelidikan.

Plagiarisme (pencurian karya) diharamkan kerana melanggar hak harta intelek dan amanah ilmiah; setiap rujukan wajib dinyatakan dengan jelas.

Prinsip al-maslahah wa al-mafsadah digunakan untuk menilai aplikasi kontemporari seperti bioteknologi, kewangan Islam dan AI selagi tidak bercanggah dengan nas.

Fatwa kontemporari memerlukan penggabungan ilmu syarak dengan kepakaran bidang (seperti perubatan dan ekonomi) melalui kaedah ijtihad jama'i (ijtihad kolektif).

Penyelidik Muslim wajib mengelakkan tadlis (penyembunyian data), pemalsuan keputusan dan penggunaan dana penyelidikan yang tidak halal.

Persetujuan termaklum (informed consent) dan kerahsiaan subjek kajian selaras dengan prinsip Islam menjaga kehormatan dan maruah manusia.

Aplikasi kontemporari seperti insurans, saham, e-dagang dan perbankan Islam dinilai melalui kaedah qiyas, masalih mursalah dan uruf perdagangan.

Etika penggunaan AI dan data besar memerlukan semakan terhadap keadilan (al-'adl), ketelusan dan tanggungjawab (al-mas'uliyyah) dalam keputusan automatik.