Musafir Berulang: Mazhab, Qasr dan Perpaduan Jemaah
Muhammad Hakim, 19 tahun, berasal dari Kota Bharu dan belajar di sebuah kolej matrikulasi di Johor, kira-kira 480 kilometer dari rumah. Beliau pulang ke Kota Bharu setiap dua minggu dan tinggal di sana dari Jumaat hingga Ahad, kemudian kembali ke Johor untuk meneruskan pengajian selama satu semester penuh. Beliau mahu menqasarkan solat dan menjamakkannya sepanjang perjalanan dan sepanjang tempoh di Johor. Imam surau di Johor berkata Hakim wajib menyempurnakan solat kerana beliau sudah menetap di situ, manakala seorang rakan sekelas yang membaca pandangan mazhab Hanafi berkata qasr dibenarkan sehingga 15 hari. Seorang lagi pelajar menuduh Hakim melakukan talfiq dan mengikut hawa nafsu. Pada masa yang sama, surau itu mempunyai seorang saudara baru yang mengikut mazhab tempatan, dan seorang jemaah yang berkeras mahu solat berasingan kerana perbezaan bacaan qunut. Ustaz surau meminta anda, sebagai guru muda yang mengajar Usul al-Fiqh, memberi penjelasan yang boleh meredakan keadaan.
1. Jelaskan konsep taqlid, ittiba', talfiq dan tarjih, kemudian nilaikan tuduhan bahawa Hakim melakukan talfiq yang tercela.
Read the worked answer
Takrif ringkas:
- Taqlid: menerima pendapat orang lain tanpa mengetahui dalilnya.
- Ittiba': mengikut pendapat yang disertai dalil, dengan kemampuan menilai sandarannya.
- Talfiq: menggabungkan pendapat daripada dua atau lebih mazhab dalam satu ibadah sehingga terbentuk satu amalan yang tidak diterima oleh mana-mana mazhab.
- Tarjih: memilih pendapat yang lebih kuat berdasarkan dalil dan kaedah, oleh orang yang berkemampuan.
Penilaian terhadap Hakim:
- Hakim bukan mujtahid; sebagai orang awam beliau berada dalam kategori taqlid atau ittiba'. Ini dibenarkan, bahkan dituntut, kerana beliau tidak mampu meneliti dalil secara langsung.
- Hakim tidak melakukan talfiq yang tercela setakat ini, kerana beliau belum menggabungkan dua pendapat dalam satu ibadah. Beliau hanya memilih satu pandangan (Hanafi) untuk satu isu (tempoh qasr).
- Yang menjadikan talfiq tercela ialah apabila seseorang memilih pendapat yang paling ringan di setiap isu tanpa batas, semata-mata mengikut keselesaan. Jika Hakim mengikut Hanafi untuk qasr, kemudian mengikut Shafi'i untuk perkara lain kerana mahu mengelak kewajipan, barulah timbul masalah.
- Tuduhan 'mengikut hawa nafsu' tidak boleh dilemparkan tanpa bukti. Yang perlu dinilai ialah sama ada pilihan Hakim mempunyai sandaran dan sama ada beliau konsisten.
Kesimpulan: Tuduhan talfiq itu terlalu awal. Tetapi Hakim perlu diberi bimbingan supaya pilihannya berasaskan ilmu, bukan keselesaan.
2. Terapkan hukum qasr kepada situasi Hakim yang konkrit: 480 kilometer, pulang setiap dua minggu, tinggal tiga hari, satu semester di Johor.
Read the worked answer
Langkah 1: Jarak. 480 kilometer jelas melebihi dua marhalah (kira-kira 81–89 kilometer mengikut majoriti ulama). Syarat jarak untuk qasr dipenuhi pada perjalanan itu.
Langkah 2: Tempoh menetap di Johor. Hakim menetap di Johor untuk satu semester penuh, iaitu beberapa bulan, dengan niat menetap yang jelas. Dalam mazhab Shafi'i, seseorang yang berniat menetap lebih daripada tiga hari (tidak termasuk hari ketibaan dan kepulangan) menjadi muqim dan wajib menyempurnakan solat. Begitu juga dalam mazhab Hanafi, tempoh 15 hari atau lebih menjadikannya muqim. Maka dalam kedua-dua mazhab, Hakim bukan musafir semasa berada di Johor sepanjang semester.
Langkah 3: Tempoh pulang ke Kota Bharu. Kota Bharu ialah watan asli (tempat tinggal asal) Hakim. Apabila beliau pulang ke sana - walaupun hanya tiga hari - beliau berada di rumah sendiri dan menjadi muqim di situ. Maka beliau menyempurnakan solat di Kota Bharu.
Langkah 4: Semasa dalam perjalanan. Hanya sepanjang perjalanan Johor–Kota Bharu (dan sebaliknya) beliau seorang musafir, dan dalam tempoh itu qasr serta jamak dibenarkan, dengan syarat perjalanan itu bukan untuk maksiat dan solat qasr dilakukan dalam waktunya.
Kesimpulan praktikal:
- Di Johor: solat penuh (4 rakaat).
- Di Kota Bharu: solat penuh.
- Dalam bas/kereta sepanjang perjalanan: boleh qasr dan jamak.
Inilah jawapan yang tepat dan boleh dijelaskan kepada imam surau dengan tenang.
3. Cadangkan pendekatan kepada ustaz surau untuk menyelesaikan dua ketegangan: Hakim dan isu qunut, tanpa memecahbelahkan jemaah.
Read the worked answer
Prinsip asas: perbezaan furu' dalam mazhab tidak boleh menjadi sebab perpecahan jemaah. Kaedah yang digunakan ialah 'al-ikhtilaf fi al-furu' la yujib al-tafriqah' - perbezaan pada cabang tidak membawa kepada perpecahan.
Langkah 1: Bercakap dengan ustaz secara tertutup. Bawa hujah, bukan tuduhan. Terangkan bahawa Hakim sebenarnya bersetuju menyempurnakan solat di Johor dan Kota Bharu, dan hanya mahu qasr dalam perjalanan. Ini menghapuskan salah faham bahawa Hakim enggan mengikut imam. Minta ustaz mengesahkan sendiri melalui rujukan mazhab Shafi'i tentang watan asli dan tempoh menetap.
Langkah 2: Isu qunut. Terangkan bahawa qunut dalam solat Subuh ialah amalan mazhab Shafi'i dan bukan rukun; orang yang tidak membacanya tetap sah solatnya, dan orang yang membacanya juga sah. Tiada asas untuk solat berasingan. Jika ada jemaah yang berkeras, ajak mereka berbincang selepas solat bersama ustaz, dan tetapkan bahawa keputusan muktamad surau ialah solat berjemaah bersama.
Langkah 3: Sesi ilmu 30 minit selepas maghrib. Tajuk: 'Mengapa Kita Berbeza Pendapat?' Terangkan secara ringkas sebab perbezaan mazhab (kaedah memahami nas, kedudukan hadis, 'urf), dan tegaskan bahawa semua mazhab yang muktabar adalah sah.
Langkah 4: Peraturan jemaah. Umumkan bahawa sesiapa yang mempunyai pandangan berbeza boleh mengamalkannya secara peribadi, tetapi tidak boleh membentuk saf berasingan kerana itu memutuskan saf jemaah.
Hasil yang dijangka: Hakim berpuas hati dengan penjelasan hukum, ustaz tidak berasa dicabar, dan jemaah kembali bersatu dalam satu saf - inilah maslahah yang lebih besar daripada memenangi perdebatan.