Drie uitdrukkings in 'n debat: wat beteken hulle regtig?
Elsa, 'n graad 11-leerder, lees 'n dialoog in haar debatklub se handleiding. Sy het 3 minute en geen woordeboek nie. Die dialoog bevat: 'Moenie die koeël deur die kerk jaag nie; ons het nog tien minute.' 'Jy het seker nie op jou mond geval nie, want jy praat sommer baie.' 'Sy het 'n appeltjie met hom te skil oor die begroting.' Later lees sy: 'Die reëling sal eventueel verander.' Elsa dink 'eventueel' beteken 'uiteindelik' soos die Engelse 'eventually'. Sy moet drie vrae beantwoord oor betekenis, konteks en register. Die onderwyser waarsku dat een uitdrukking ironies gebruik word en dat 'n letterlike vertaling haar sal mislei. Die vrae word mondeling bespreek, maar Elsa moet haar antwoorde skriftelik met bewyse uit die dialoog ondersteun.
1. Verduidelik die betekenis van 'hy het nie op sy mond geval nie' en wys watter konteksleidraad jou help. Is dit hier ironies?
Read the worked answer
Die uitdrukking beteken dat iemand nie skaam is om te praat nie; hy praat maklik en selfs te veel. Die leidraad is die bysin 'want jy praat sommer baie'. Dit is nie ironies in hierdie sin nie; dit bevestig die betekenis. As die spreker sou sê 'Hy het nie op sy mond geval nie' terwyl die persoon heeltemal stil is, sou dit ironies wees.
Die vraag toets of die leerder die idioom se vaste betekenis ken en terselfdertyd die konteks gebruik. 'n Letterlike vertaling ('hy het nie op sy mond geval nie') is onsin; die uitdrukking is figuurlik.
2. Wat beteken 'ons moet nie die koeël deur die kerk jaag nie'? Gee 'n sinoniem in gewone Afrikaans.
Read the worked answer
Dit beteken 'ons moet nie oorhaastig wees nie' of 'ons moet nie te vinnig besluit nie'. Die beeld is van 'n koeël wat deur 'n kerkgebou gejaag word: dit is 'n onverskillige, oordrewe daad. In die dialoog versterk 'ons het nog tien minute' die betekenis: daar is tyd, dus moenie jaag nie.
'n Geskikte sinoniem is 'moenie haastig wees nie' of 'vat dit kalm'. Die uitdrukking is informeel en sal nie in 'n formele brief pas nie.
3. Wat beteken 'eventueel' in Afrikaans, en waarom is die Engelse 'eventually' 'n valse vriend? Verduidelik ook of 'n mens dit in 'n formele brief kan gebruik.
Read the worked answer
'Eventueel' beteken 'moontlik' of 'onder omstandighede' in Afrikaans, nie 'uiteindelik' nie. Die Engelse 'eventually' beteken 'uiteindelik', dus is dit 'n valse vriend: dieselfde vorm, ander betekenis. In die sin 'Die reëling sal eventueel verander' beteken dit dat die reëling moontlik kan verander, nie dat dit uiteindelik sal verander nie.
As Elsa 'uiteindelik' bedoel, moet sy 'uiteindelik' skryf. 'Eventueel' is redelik formeel en kan in 'n formele brief gebruik word, maar net met die korrekte betekenis. Die vraag toets woordeskatkennis en die vermoë om valse vriende te herken.