HAVO Aardrijkskunde Cariben cheat sheet

Mondiale vraagstukken in de Cariben: klimaatverandering (zeespiegelstijging, koraalbleking, orkanen), toerisme-afhankelijkheid, migratie, schuldenlast en handelsafhankelijkheid van buitenlandse markten.

Kleine eilandeconomieën (SIDS) kenmerken zich door een smalle exportbasis, hoge invoerquote, kleine binnenlandse markt en grote kwetsbaarheid voor externe schokken.

Zeespiegelstijging raakt laaggelegen kustvlaktes, stranden en mangrovezones; kleine eilanden met veel kustlijn per landoppervlak lopen het grootste risico.

Koraalriffen beschermen de kust tegen golfenergie; opwarming en verzuring veroorzaken bleking, waardoor kustbescherming en visserij-opbrengst afnemen.

Toerisme is in veel eilanden de grootste bron van deviezen; conjunctuur in herkomstlanden (VS, Europa) werkt direct door op de lokale economie.

Globalisering uit zich in import van vrijwel alle consumptiegoederen, arbeidsmigratie en remittances die een groot deel van het bbp kunnen vormen.

Fair trade en duurzame certificering (bijv. cacao, koffie, bananen) bieden Midden-Amerikaanse producenten toegang tot nichemarkten met hogere prijzen.

Mondiale machtverschuiving: opkomende economieën (China) investeren in infrastructuur en grondstoffen in Midden-Amerika en het Caribisch gebied, wat de handelsrelaties verandert.

De Caribische plaat schuift oostwaarts langs en onder de Noord-Amerikaanse plaat; subductie bij de Kleine Antillenboog veroorzaakt vulkanisme en diepe aardbevingen.

Eilandbogen (Kleine Antillen) zijn vulkanisch van oorsprong; de Grotere Antillen bevatten oudere gebergten, kalksteenplateaus en bekkenlandschappen.

Kalksteenlandschappen (karst) op o.a. Cuba, Hispaniola, Jamaica en Barbados: kegelkarst, grotten, zinkgaten en ondergrondse drainage door oplossing van carbonaatgesteente.

Orkanen ontstaan boven zeewater warmer dan ca. 26-27 °C, tussen 5° en 20° breedte, en verliezen kracht boven land door gebrek aan vochtbron en wrijving.

De Saffir-Simpson-schaal classificeert orkanen naar windsnelheid (categorie 1 t/m 5); stormvloed en regenval veroorzaken vaak meer schade dan de wind zelf.

Aardbevingsrisico hangt samen met plaatgrenzen; de 2010-ramp in Haïti (mag. 7,0) trof een dichtbevolkt gebied met zwakke bouwconstructies.

Exogene processen: verwering, erosie door rivieren en branding, sedimentatie in delta's en kustvlaktes, en massabeweging (aardverschuivingen) op steile hellingen na zware regen.

Risicobenadering: hazard x exposure x vulnerability = risico; bouwvoorschriften, mangroveherstel en vroegtijdige waarschuwing verlagen de kwetsbaarheid.

Indeling: Grotere Antillen (Cuba, Jamaica, Hispaniola, Puerto Rico), Kleine Antillen (boog van eilanden), Bahama's en de Midden-Amerikaanse landengte.

De Kleine Antillen bestaan uit de Bovenwindse Eilanden (noordelijker, koeler en droger) en de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao; droog, weinig neerslag).

Curaçao, Aruba en Bonaire liggen buiten de orkaangordel; droogte en watertekort zijn er grotere problemen dan stormen.

Midden-Amerika: landengte tussen Noord- en Zuid-Amerika met een keten van vulkanen en een tropisch klimaat; het Panamakanaal verbindt Atlantische en Stille Oceaan.

Klimaatverschillen binnen de regio: loefzijde (noordoostpassaat) nat, lijzijde droog; hoogte en zeestromen zorgen voor sterke lokale variatie.

Talen en koloniale erfenis: Spaans, Engels, Frans, Nederlands en Creoolse talen weerspiegelen de koloniale geschiedenis en beïnvloeden bestuurlijke banden.

Bevolkingsspreiding: kustgebieden en hoofdsteden zijn dichtbevolkt; bergachtige binnenlanden en droge eilanden zijn dunbevolkt.

Economische regio's: toerisme en offshore-financiën op de eilanden, landbouw en maquiladora-industrie in Midden-Amerika, olie en gas in Trinidad en Mexico.

Demografische druk: hoge bevolkingsdichtheid op kleine eilanden, vergrijzing op eilanden met emigratie van jongeren, en remittances als inkomstenbron.

Verstedelijking concentreert zich in kuststeden (Willemstad, Santo Domingo, Havana, Port-au-Prince); stedelijke groei leidt tot informele wijken op kwetsbare locaties.

Economische structuur verschuift van plantage-landbouw (suiker, bananen) naar toerisme, dienstverlening en offshore-financiële diensten.

Toeristische draagkracht: massatoerisme verhoogt water- en energieverbruik, afvalproductie en druk op stranden en riffen.

Duurzame energie: eilanden zijn afhankelijk van geïmporteerde fossiele brandstoffen; zon, wind en aardwarmte (geothermie) bieden kansen op minder importafhankelijkheid.

Waterbeheer: regenwateropvang, ontzilting en hergebruik zijn nodig op droge eilanden; ontzilting kost veel energie.

Afval en plastic: kleine eilanden hebben beperkte ruimte voor stortplaatsen; regionale afvalimport en recycling zijn actuele vraagstukken.

Duurzaamheid afwegen: ecologische voetafdruk, draagkracht en de drie pijlers (people, planet, profit) als kader voor beleidskeuzes.

Kaartsoorten onderscheiden: overzichtskaart (topografie), thematische kaart (bijv. bevolkingsdichtheid, neerslag) en chloropleten met klassenindeling.

Schaal berekenen: werkelijke afstand = kaartafstand x schaalnoemer; let op eenheden (cm naar km betekent delen door 100.000).

Coördinaten aflezen: breedtegraad noord/zuid en lengtegraad oost/west; de evenaar is 0° breedte, de nulmeridiaan 0° lengte.

Grafieken kiezen: lijngrafiek voor verloop in de tijd, staafdiagram voor categorieën, spreidingsdiagram voor samenhang tussen twee variabelen.

Populatiepiramide lezen: brede basis wijst op jonge bevolking en hoge vruchtbaarheid; smalle basis op vergrijzing of emigratie.

Bronkritiek: let op herkomst, jaartal, doel van de maker, schaalniveau en mogelijke belangen; onderscheid feit en interpretatie.

Geografisch redeneren in stappen: verschijnsel beschrijven, verklaren met oorzaak-gevolg, vergelijken en beoordelen op verschillende schaalniveaus.

Atlasgebruik: gebruik het register voor coördinaten, kies de juiste kaartsoort en schaal, en controleer de legenda en het kaartjaar.