HAVO Aardrijkskunde Cariben key terms

Vraagstukken die de hele wereld raken en alleen door internationale samenwerking aan te pakken zijn, zoals klimaatverandering, armoede en migratie. Je bestudeert ze op wereldschaal en bekijkt daarna wat ze betekenen voor het Caribisch gebied.

Ontwikkeling die voorziet in de behoeften van nu zonder de kansen van toekomstige generaties te schaden. Bijvoorbeeld toerisme dat inkomen oplevert, maar koraalriffen en drinkwatervoorraden op de eilanden spaart.

De oppervlakte land en water die nodig is om te voorzien in iemands consumptie en om zijn afval te verwerken. Kleine eilanden met veel import en toerisme hebben vaak een grote voetafdruk per inwoner.

Het toenemende wereldwijde verkeer van goederen, geld, mensen en informatie. Voor de Cariben uit zich dat in toerisme, buitenlandse investeringen, remittances en afhankelijkheid van geïmporteerd voedsel en brandstof.

Geld dat migranten vanuit het buitenland naar familie in hun thuisland sturen. Op veel Caribische eilanden vormt dit een belangrijke en redelijk stabiele bron van inkomsten naast toerisme.

De langdurige verschuiving van temperatuur- en neerslagpatronen, vooral door de uitstoot van broeikasgassen. In het Caribisch gebied leidt dit tot warmere zeeën, sterkere orkanen, zeespiegelstijging en verbleking van koraal.

Het stijgen van de gemiddelde zeespiegel door uitzetting van opwarmend water en het smelten van landijs. Laaggelegen eilanden en kustvlakten verliezen daardoor strand, landbouwgrond en zoetwaterlenzen.

Maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen of te beperken, zoals dijken, herstel van mangroven, wateropslag en aangepaste bouwvoorschriften. Adaptatie voorkomt schade; mitigatie pakt de oorzaak aan.

De situatie waarin een gebied de meeste goederen, brandstof en soms voedsel van buiten moet aanvoeren. Kleine eilanden hebben weinig landbouwgrond en industrie, waardoor prijzen en bevoorrading kwetsbaar zijn.

Processen die van binnenuit de aarde de aardkorst vormen, zoals platentektoniek, vulkanisme en aardbevingen. Zij bouwen reliëf op, bijvoorbeeld de vulkanische eilanden van de Kleine Antillen.

Processen aan het aardoppervlak die reliëf afbreken of verplaatsen, vooral verwering, erosie, transport en sedimentatie door water, wind en ijs. Zij vormen stranden, koraalriffen en riviervlakten.

Het wegduiken van een oceanische plaat onder een andere plaat bij een convergente plaatgrens. Dit veroorzaakt diepe troggen, vulkanische eilandbogen en zware aardbevingen, zoals bij de Kleine Antillen.

Het omhoog komen van magma en de uitbarstingen die daarvan het gevolg zijn. Op de Kleine Antillen ontstaan zo steile eilanden met vruchtbare asgronden, maar ook met risico op asregens en pyroclastische stromen.

De kans op schade en slachtoffers door aardbevingen, bepaald door de ligging bij een breuk of plaatgrens en door de kwetsbaarheid van gebouwen en bevolking. Het risico is het product van gevaar en kwetsbaarheid.

De kans dat een natuurlijk verschijnsel zoals een orkaan, aardbeving of overstroming schade veroorzaakt aan mensen en hun bezittingen. Zonder blootstelling en kwetsbaarheid is er wel een gevaar, maar geen risico.

De mate waarin mensen, gebouwen en voorzieningen schade oplopen door een gevaar. Armoede, slechte bouw, kustligging en zwakke overheid vergroten de kwetsbaarheid van Caribische gemeenschappen.

De periode van ongeveer juni tot november waarin in het Atlantisch gebied en de Caribische Zee de meeste tropische stormen en orkanen ontstaan, omdat het zeewater dan het warmst is.

Een door koraalpoliepen opgebouwde kalkstructuur in ondiep, warm en helder zeewater. Riffen breken golven, bieden vis en toerisme inkomen, maar zijn gevoelig voor opwarming, vervuiling en erosie.

Het verlies van kleur van koraal doordat de poliepen bij hoge watertemperatuur hun symbiotische algen afstoten. Langdurige verbleking leidt tot afsterving en daarmee tot verlies van visgronden en kustbescherming.

Een begroeiing van zouttolerante bomen langs tropische kusten met slib en weinig golfslag. De wortels vangen sediment, dempen golven en dienen als kraamkamer voor vissen, maar wijken vaak voor bouw en toerisme.

Het afkalven en verdwijnen van land langs de kust door golven, stroming en zeespiegelstijging, vaak versterkt door zandwinning of bebouwing. Stranden en wegen op de eilanden komen daardoor in gevaar.

Het neerslaan van zand, slib of grind op een plek waar de stroomsnelheid van water of wind afneemt. Zo ontstaan stranden, zandbanken en deltavlakten langs Caribische kusten.

Het uiteenvallen of veranderen van gesteente op zijn plaats, door temperatuurverschillen, vorst, water of plantenwortels. In het warme, vochtige Caribisch gebied verloopt chemische verwering van kalksteen en lava snel.

Een landschap gevormd in oplosbaar gesteente zoals kalksteen, met holen, zinkgaten en ondergrondse rivieren. Op eilanden als Cuba, Jamaica en Puerto Rico komt dit veel voor en levert het drinkwater en toerisme.

Een langgerekte, diepe zeebodemgeul bij een convergente plaatgrens, waar een plaat onder een andere duikt. Rond de Caribische eilanden liggen diepe troggen die aardbevingen en tsunami's kunnen veroorzaken.

De studie van een gebied als geheel, waarbij je fysische, economische en bevolkingskenmerken met elkaar in verband brengt. Zo kun je Groot-Antillen en Kleine Antillen met elkaar vergelijken.

De vier grote eilanden in het noordwesten van de Caribische Zee: Cuba, Hispaniola (Haïti en Dominicaanse Republiek), Jamaica en Puerto Rico. Ze hebben uitgestrekte bergketens, grotere bevolkingen en meer landbouwgrond.

Een boog van kleine eilanden in het oosten van de Caribische Zee, van de Maagdeneilanden tot Trinidad en Tobago. Ze zijn vaak vulkanisch of koraalachtig, dichtbevolkt en sterk afhankelijk van toerisme.

Caribische gemeenschappen die buiten hun eiland wonen, bijvoorbeeld in Nederland, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten of Canada. Via remittances, handel en cultuur houden zij banden met het thuisland.

De landengte tussen Mexico en Zuid-Amerika, met landen als Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica en Panama. Het is bergachtig en vulkanisch, met een smalle kustvlakte en veel tropische landbouw.

Een smalle strook land die twee grotere landmassa's verbindt en twee zeeën scheidt. Midden-Amerika is een landengte; daardoor is het een doorvoerroute voor handel en migratie.

Een kunstmatige scheepvaartroute door de landengte van Panama die de Atlantische en Stille Oceaan verbindt. Het kanaal is belangrijk voor de wereldhandel en voor de economie en het watergebruik van Panama.

Het groeien van het aandeel van de bevolking dat in steden woont. Op de Caribische eilanden en in Midden-Amerika trekken mensen naar hoofdsteden, waar vaak informele wijken en waterproblemen ontstaan.

Een woonwijk die zonder officiële vergunning en vaak zonder veilige voorzieningen is gebouwd, met zelfgebouwde huizen. Bewoners hebben weinig zekerheid over eigendom en zijn extra kwetsbaar bij orkanen en aardverschuivingen.

De verhouding tussen het aantal inwoners en de beschikbare ruimte en hulpbronnen. Op kleine eilanden met veel toeristen en weinig land kan een hoge druk leiden tot watertekorten, afvalproblemen en hoge grondprijzen.

Het verhuizen van mensen om elders werk te zoeken, vaak tijdelijk of seizoensgebonden. Caribische eilanden kennen emigratie van geschoolde arbeiders en immigratie van arbeiders voor toerisme en bouw.

Een bolvormige laag zoet water in de bodem van een eiland, die op het zoute grondwater drijft. Te veel wateronttrekking of zeespiegelstijging kan de lens laten verzilten, waardoor drinkwater schaars wordt.

Het maximale aantal bezoekers dat een gebied kan ontvangen zonder dat natuur, cultuur en voorzieningen blijvend worden aangetast. Boven die grens ontstaan watertekorten, afvalbergen en overlast voor bewoners.

Een kaart die één onderwerp weergeeft, zoals bevolkingsdichtheid, neerslag of aardbevingsgevaar. Je leest hem met de legenda en let op de gekozen klassenindeling, want die beïnvloedt hoe groot verschillen lijken.

Het overzicht bij een kaart dat de gebruikte kleuren, arceringen en symbolen verklaart. Zonder legenda kun je een thematische kaart niet betrouwbaar lezen of met een andere kaart vergelijken.

De verhouding tussen een afstand op de kaart en de werkelijkheid, bijvoorbeeld 1 : 100 000. Een grootschalige kaart toont weinig gebied met veel detail; een kleinschalige kaart toont veel gebied met weinig detail.

Het gericht opzoeken van kaarten en gegevens in een atlas via het register, de inhoudsopgave en de bladwijzers. Je kiest eerst de juiste kaartsoort en schaal voordat je gegevens afleest.

Het in stappen verklaren van een ruimtelijk verschijnsel: waarom gebeurt het daar, welke factoren spelen mee en wat zijn de gevolgen op verschillende schalen. Je onderbouwt je antwoord met kaarten, grafieken en bronnen.