VWO Aardrijkskunde Cariben cheat sheet

Systeemdenken: een gebeurtenis verklaren via terugkoppelingen; positieve terugkoppeling versterkt een verandering (smeltend zee-ijs verlaagt albedo, versterkt opwarming), negatieve terugkoppeling dempt haar (meer CO2 stimuleert plantengroei).

Draagkracht (carrying capacity) = maximaal aantal mensen dat een gebied duurzaam kan ondersteunen bij een gegeven technologie en consumptiepatroon; overschrijding leidt tot uitputting van hulpbronnen.

Demografische transitie: fase 1 hoog geboorte-/sterftecijfer, fase 2 sterfte daalt eerst (geboorte blijft hoog, snelle groei), fase 3 geboorte daalt, fase 4 beide laag, fase 5 sterfte kan geboorte overtreffen (vergrijzing).

Voetafdruk in globale hectares (gha) per persoon; mondiale biocapaciteit is circa 1,6 gha per persoon, het mondiale gemiddelde verbruik ligt daar boven, dus ecologische overshoot.

Mondiale goederenketen: grondstof, productie, transport, consumptie, afval; verplaatsing van vervuiling naar lagelonenlanden heet pollution haven effect.

Centrum-periferiemodel (Wallerstein): centrum levert kapitaal en hoogwaardige diensten, semi-periferie doet industrie en assemblage, periferie levert grondstoffen en arbeid; ruilvoet verslechtert structureel voor periferie.

Duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG's, 17 doelen, Agenda 2030): SDG 13 klimaat, SDG 14 leven in zee, SDG 15 leven op land zijn direct geografisch relevant.

Globalisering metriek: handelsopenheid = (export + import) gedeeld door bbp; een stijging wijst op toenemende economische vervlechting.

Plaatgrenzen: divergent (mid-oceanische rug, basaltisch vulkanisme, zeebodemspreiding), convergent (subductie, stratovulkaan, diepzeetrog, aardbevingen op diepe tot ondiepe diepte), transform (zijschuiving, aardbevingen zonder vulkanisme).

Subductie verklaart de vulkanische boog van de Kleine Antillen: Atlantische plaat duikt onder de Caribische plaat, magma stijgt op tot stratovulkanen zoals La Soufrière (St. Vincent) en de Mont Pelée (Martinique).

Vulkanische vorm: schildvulkaan bij laag-viscositeit basalt (flauwe hellingen, effusieve lava), stratovulkaan bij hoog-viscositeit andesiet (steile hellingen, explosief, pyroclastische stromen).

Verwering: mechanisch (vorst-, zout- en temperatuurverwering), chemisch (hydrolyse van veldspaat tot klei, oplossing van kalksteen) en biologisch; klimaat bepaalt welk type domineert.

Erosie en transport: water, wind, ijs en zwaartekracht; de Hjulström-diagram geeft per korrelgrootte de stroomsnelheid waarbij sediment wordt opgenomen, getransporteerd of afgezet.

Sedimentatie sorteert naar korrelgrootte: grof zand en grind dicht bij de bron, fijn slib en klei verder weg; dit verklaart de korrelgroottegradiënt op stranden en in riviermondingen.

Karst: oplossing van carbonaatgesteente door koolzuurhoudend water vormt grotten, dolines en zinkgaten; kenmerkend voor kalksteengebieden zoals delen van Cuba en Jamaica.

Massabeweging: aardverschuiving, modderstroom en bodemkruip treden op bij een hellingshoek boven de inwendige wrijvingshoek; verzadiging met water verlaagt de schuifweerstand.

Broeikaseffect: zonnestraling (kortgolvig) passeert de atmosfeer, het aardoppervlak zendt langgolvige straling uit, broeikasgassen absorberen die en stralen haar terug; zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur circa -18 °C zijn.

Luchtcirculatie: ITCZ volgt de zonnewende (noordwaarts in juli, zuidwaarts in januari), subtropische hogedrukgebieden op circa 30° breedte, passaatwinden waaien van de subtropen naar de evenaar.

Corioliseffect: afwijking naar rechts op het noordelijk halfrond en naar links op het zuidelijk halfrond; nul op de evenaar, maximaal aan de polen.

Klimaatclassificatie Köppen: A tropisch (Af regenwoud, Aw/As savanne), B droog (BWh woestijn, BSh steppe), C gematigd, D landklimaat, E poolklimaat; het Caribisch gebied valt grotendeels onder A.

Orkaanvorming vereist zeewatertemperatuur boven circa 26,5 °C tot circa 50 m diepte, geringe windschering en voldoende Corioliseffect, dus niet binnen circa 5° van de evenaar.

Saffir-Simpson-schaal: categorie 1 bij 119-153 km/h, categorie 5 vanaf 252 km/h; de schade neemt niet lineair maar exponentieel toe met de windsnelheid.

El Niño-Zuidelijke Oscillatie: bij El Niño waait de passaat zwakker, warm water verschuift oostwaarts, het Caribisch gebied en Midden-Amerika krijgen vaker droogte, het oostelijk deel van de Grote Oceaan juist regen.

Klimaatscenario's (SSP's, IPCC): SSP1-1.9 tot SSP5-8.5 geven het stralingsforceringstraject in W/m² in 2100; hogere scenario's betekenen meer opwarming en een grotere zeespiegelstijging.

Stedelijk model van Burgess (concentrische zones): CBD, overgangszone, arbeiderswijken, betere woonwijken, forensengordel; uitbreiding verloopt ringvormig vanaf het centrum.

Zonering in een stad: CBD (hoogste grondprijs, kantoren, detailhandel), overgangszone (lage huren, informele sector), woonwijken, industrie aan de rand, periferie met voorsteden.

Bid-rent-curve: de grondprijs daalt met de afstand tot het centrum; detailhandel heeft een steile curve, wonen en landbouw een vlakke, waardoor een ruimtelijke scheiding van functies ontstaat.

Verstedelijkingsgraad = aandeel stedelijke bevolking in de totale bevolking; urbanisatiegraad en urbanisatietempo zijn verschillende maten (niveau versus snelheid van groei).

Informele woonwijken (favelas, barrios, sloppenwijken) kenmerken zich door ontbrekende eigendomstitels, beperkte water- en rioolvoorziening en zelfbouw; formele upgrading en sites-and-services zijn beleidsinstrumenten.

Ruimtelijke ordening instrumenten: bestemmingsplan, structuurvisie, bouwvergunning, groene buffer en stadsrandzone; het doel is het scheiden van conflicterende functies en het beschermen van open ruimte.

Stedelijk hitte-eiland: bebouwing en asfalt absorberen warmte, minder evaporatie door verharding, temperatuurverschil met het platteland kan enkele graden Celsius bedragen; groen en water dempen het effect.

Duurzame mobiliteit: modal split geeft het aandeel van vervoerwijzen; hogere dichtheid en gemengd grondgebruik verlagen de vervoersvraag en het autogebruik.

Landbouwsystemen: intensief versus extensief, commercieel versus zelfvoorzienend, en plantagelandbouw (eenjarige exportgewassen) versus kleinschalige voedselteelt.

Von Thünen-model: de afstand tot de markt bepaalt het grondgebruik; bederfelijke en zware producten met hoge transportkosten liggen dicht bij de markt, extensieve veeteelt en bosbouw verder weg.

Plantagelandbouw in het Caribisch gebied: monocultuur van suikerriet, banaan en cacao voor export, afhankelijk van seizoenarbeid en slavernij; erfenis is een eenzijdige economische structuur.

Bodemvruchtbaarheid: uitspoeling van voedingsstoffen is sterk in natte tropische klimaten; shifting cultivation (roterende hakbouw) herstelt de bodem via braakjaren.

Bodemdegradatie: erosie, verzilting (irrigatie in droge kustgebieden), verdichting en nutriëntenverlies; terrasbouw, contourploegen en windbreaks zijn maatregelen tegen erosie.

Duurzame landbouw: kringlooplandbouw, agroforestry, biologische bestrijding en druppelirrigatie verhogen de efficiëntie van water en nutriënten en beperken externe inputs.

Voedselzekerheid: beschikbaarheid, toegang, benutting en stabiliteit; een land kan voedsel exporteren en toch voedselonzekerheid kennen door armoede en importafhankelijkheid.

Landruil en land grabbing: grote buitenlandse pachtovereenkomsten voor voedsel- of biobrandstofproductie verdringen kleinschalige boeren en verhogen de druk op gemeenschapsgronden.

De Kleine Antillen is een vulkanische eilandboog boven een subductiezone; de Grotere Antillen (Cuba, Hispaniola, Jamaica, Puerto Rico) bestaan grotendeels uit oudere gebergten en carbonaatterrassen met een ander reliëf.

Koraalrif: rifbouwende koralen leven symbiotisch met zoöxanthellen en vereisen helder, warm water (circa 23-29 °C), geringe diepte en lage nutriëntenconcentratie; sediment en zoetwaterafvoer zijn schadelijk.

Rifzones: lagune, rifkam, rifhelling; branding breekt op de rifkam en dempt golfenergie, waardoor de lagune en het strand erachter worden beschermd.

Verbleking (coral bleaching): bij langdurige temperatuurstijging stoten koralen hun symbiotische algen af; herstel is mogelijk bij korte hittegolven, sterfte bij langdurige.

Strandmorfologie: zandstranden worden opgebouwd door golven en langsstroming; kustverdediging met zeeweringen veroorzaakt vaak erosie verder langs de kust (kusterosieparadox).

Mangrove: zouttolerante bomen in de getijdenzone met steltwortels; ze dempen golven, leggen sediment vast en dienen als kraamkamer voor vissen; ze beschermen de kust tegen stormvloed.

Orkaanrisico: het Atlantisch orkaanseizoen loopt van juni tot november, met een piek rond september; het Caribisch gebied ligt in de baan van Kaapverdische orkanen die westwaarts trekken.

Zeespiegelstijging en kust: lage koraaleilanden en atollen (Bahama's, Turks- en Caicoseilanden) zijn extra kwetsbaar door geringe hoogte boven zeeniveau en zoetwaterlenzen die verzilten.

Bevolkingsopbouw: het Caribisch gebied kent een relatief jonge bevolking met hoge vruchtbaarheid in Haïti en een vergrijsde bevolking op eilanden met veel emigratie (bijvoorbeeld Barbados).

Bevolkingspiramide: een brede basis wijst op hoge geboortecijfers, een smalle basis op dalende vruchtbaarheid; inkepingen kunnen wijzen op emigratie of rampen.

Migratiepatronen: emigratie naar de Verenigde Staten, Canada, het Verenigd Koninkrijk en Nederland; remittances vormen een groot deel van het bbp in landen als Haïti en Jamaica.

Brain drain: het vertrek van hoogopgeleiden verlaagt het menselijk kapitaal in het herkomstland; terugmigratie en diaspora-investeringen kunnen dit deels compenseren.

Cultuur: creolisering mengt Afrikaanse, Europese, inheemse en Aziatische invloeden; talen zijn Engels, Frans, Spaans, Nederlands en Creoolse talen (Papiamento, Sranantongo, Kreyòl).

Bevolkingsdichtheid is hoog op kleine eilanden met een beperkt oppervlak (Barbados, Saint-Martin) en laag in dunbevolkte gebieden van Cuba en de Dominicaanse Republiek.

Push- en pullfactoren: pushfactoren zijn werkloosheid, natuurrampen en gebrek aan onderwijs; pullfactoren zijn werkgelegenheid, loonverschillen en familiebanden in het bestemmingsland.

Demografische druk: de afhankelijkheidsratio = (0-14 jaar + 65-plussers) gedeeld door de beroepsbevolking (15-64 jaar), vermenigvuldigd met 100.

Economische structuur: kleine open economieën met een smalle exportbasis; sectoren zijn toerisme, offshore-financiën, olie (Trinidad en Tobago) en landbouw.

Toerisme: het Caribisch gebied is de meest toerismeafhankelijke regio ter wereld; cruisetoerisme heeft een lagere besteding per bezoeker dan verblijfstoerisme.

Toeristische draagkracht: het maximaal aantal bezoekers dat een bestemming kan verwerken zonder schade aan milieu en samenleving; overschrijding leidt tot watertekorten, afvalproblemen en prijsstijgingen voor bewoners.

Leakage: een groot deel van de toeristische inkomsten lekt weg via buitenlandse hotelketens, import van voedsel en winstuitvoer, waardoor het netto-effect op de lokale economie kleiner is dan de bruto besteding.

Economische diversificatie: het verminderen van afhankelijkheid van één sector verkleint de kwetsbaarheid voor externe schokken zoals orkanen, pandemieën en olieprijsschommelingen.

Blue economy: duurzaam gebruik van mariene hulpbronnen, waaronder visserij, toerisme, scheepvaart en hernieuwbare energie, met bescherming van het ecosysteem als voorwaarde.

Marine Protected Areas (MPA's): zones met beperkingen op visserij en bouw; succes hangt af van handhaving, betrokkenheid van lokale gemeenschappen en voldoende omvang.

Duurzaam beheer indicator: de ecologische voetafdruk per hoofd van bevolking en de mate van importafhankelijkheid van voedsel en energie geven samen een beeld van de kwetsbaarheid van een eiland.

Schaal: een schaal van 1:50.000 betekent dat 1 cm op de kaart overeenkomt met 50.000 cm = 500 m in werkelijkheid; een grotere schaal (1:10.000) geeft meer detail.

Coördinaten: breedtegraad noord/zuid vanaf de evenaar (0-90°), lengtegraad oost/west vanaf de nulmeridian van Greenwich (0-180°); noteer altijd de volgorde breedte dan lengte.

Kaarttypen: topografische kaart (hoogtelijnen, wegen), thematische kaart (bevolkingsdichtheid, klimaat) en choropleet (kleurvlakken per gebied); kies het type dat past bij de vraag.

Hoogtelijnen: het hoogteverschil tussen twee lijnen is het interval; dichte lijnen betekenen een steile helling, een V-patroon wijst op een dal of rivier.

Absolute ligging is een coördinaat, relatieve ligging is de positie ten opzichte van andere verschijnselen (bijvoorbeeld ten opzichte van de evenaar of een zee).

Diagrammen: een staafdiagram vergelijkt categorieën, een lijndiagram toont een ontwikkeling in de tijd, een spreidingsdiagram toont samenhang; let op assen, eenheden en schaalbreuken.

Correlatie is geen causaliteit; een derde variabele kan een schijnverband veroorzaken (bijvoorbeeld bevolkingsdichtheid en temperatuur via breedtegraad).

Gegevensbronnen beoordelen op actualiteit, betrouwbaarheid en definitie: vergelijk alleen cijfers met dezelfde definitie en hetzelfde jaar, en noem de bron bij een conclusie.