PFAS in eieren van hobbykippen: wat zegt de mediaan?
Naast een voormalige metaalfabriek ligt een woonwijk met volkstuinen en hobbykippen. De GGD laat eieren van twaalf tuinen analyseren op PFAS. De advieswaarde is 1,0 µg/kg voor thuis geteelde eieren; boven die waarde adviseert de GGD niet meer dan één ei per week te eten. De resultaten: mediaan 0,8 µg/kg, hoogste waarde 4,6 µg/kg in één tuin, en in vier van de twaalf tuinen boven 1,0 µg/kg. Per tuin is één ei onderzocht, in april. De detectielimiet is 0,1 µg/kg. Een bewoner zegt op de wijkavond: 'De mediaan ligt onder de norm, dus het valt mee.' Een andere bewoner eet elke dag twee eieren uit de tuin waar 4,6 µg/kg is gemeten. De gemeente wil weten of extra maatregelen nodig zijn en of de fabriek verantwoordelijk is.
1. Leg uit waarom de mediaan een slechte samenvatting is voor de vraag of bewoners risico lopen. Gebruik de gegevens uit de situatie.
Read the worked answer
De mediaan is de middelste waarde en zegt alleen iets over de 'typische' tuin. Bij een scheve verdeling - veel lage waarden, enkele uitschieters - verbergt de mediaan juist het deel dat ertoe doet.
Toegepast op de cijfers.
- Vier van de twaalf tuinen (33%) zitten boven de advieswaarde van 1,0 µg/kg, terwijl de mediaan daaronder ligt.
- De hoogste waarde is 4,6 keer de advieswaarde. Voor de bewoner met die tuin is niet de mediaan relevant, maar de waarde in zijn eigen ei.
- Per tuin is maar één ei onderzocht. De variatie tussen eieren van dezelfde kip of hetzelfde hok kan groot zijn, dus één meting is een zwakke schatting van de blootstelling.
Conclusie. De juiste samenvatting is niet 'het valt mee', maar: de mediaan lijkt geruststellend, maar een derde van de onderzochte tuinen zit boven de advieswaarde en in één tuin ruim daarboven. Voor risicocommunicatie moet je spreken over de verdeling en over de eigen tuin, niet over één centraal getal.
2. De GGD wil het onderzoek herhalen. Noem drie concrete verbeteringen in de onderzoeksopzet en leg per verbetering uit welk probleem die oplost.
Read the worked answer
1. Meer eieren per tuin en per kip. Onderzoek bijvoorbeeld vijf tot tien eieren per tuin. Probleem dat dit oplost: de variatie binnen een tuin wordt zichtbaar en de schatting van de gemiddelde waarde wordt betrouwbaarder. Met één ei per tuin is niet te onderscheiden of 4,6 µg/kg een uitschieter of het normale niveau is.
2. Herhalen over de seizoenen en de bron meten. Bemonster in voorjaar, zomer en najaar, en meet ook bodem, voer, drinkwater en regenwater op PFAS. Probleem: kippen krijgen PFAS via de bodem, het voer en het water binnen; zonder die metingen is de bron niet te vinden en is één aprilmeting niet representatief voor het jaar.
3. Aselecte selectie plus controlegebied. Kies de tuinen aselect in plaats van via aanmelding, en betrek een wijk ver van de fabriek als controle. Probleem: anders weet je niet of 4,6 µg/kg hoog is voor deze regio, en kunnen bewoners met een vermoeden zich selectief hebben aangemeld.
Aanvullend. Rapporteer de meetonzekerheid en de detectielimiet, en combineer de meetwaarden met eetgegevens (hoeveel eieren eet men werkelijk) om de inname te schatten in plaats van alleen de concentratie.
3. Wat kun je met deze gegevens wel en niet zeggen over de fabriek als bron van de PFAS? Onderbouw je antwoord.
Read the worked answer
Wel. De meetwaarden laten zien dat de advieswaarde in een deel van de tuinen wordt overschreden en dat de hoogste waarde ver boven de advieswaarde ligt. Dat is voldoende grond om bewoners te adviseren en om nader onderzoek te doen. Als de hoogste waarden ruimtelijk clusteren rond de fabriek, is dat een aanwijzing voor een verband.
Niet. Een ruimtelijke associatie is geen bewijs van oorzaak. PFAS kan op meerdere manieren bij de kip komen: bodemopname via scharrelen en stofbaden, voer, drinkwater, regenwater of atmosferische depositie. Zonder metingen van bodem en voer, en zonder vergelijking met een controlegebied, is niet vast te stellen welk aandeel van de fabriek afkomstig is. Ook zegt één meting van 4,6 µg/kg in één ei niets over de gemiddelde blootstelling van de bewoner; daarvoor zijn meer eieren en eetgegevens nodig.
Conclusie. Voor maatregelen (advies, sanering, aanvullend onderzoek) zijn de gegevens toereikend; voor de uitspraak 'de fabriek is verantwoordelijk' zijn ze dat niet. Die stap vraagt om een brononderzoek met meerdere matrices en een controleopzet.