VWO Algemene natuurwetenschappen key terms

Systematische werkwijze waarbij je vanuit een waarneming een vraag stelt, een hypothese opstelt, een voorspelling afleidt en die met een gecontroleerd experiment toetst voordat je conclusies trekt.

Toetsbare, voorlopige verklaring voor een waargenomen verschijnsel, geformuleerd als een uitspraak die door metingen of experimenten bevestigd of verworpen kan worden.

De factor die de onderzoeker bewust kiest of varieert, zodat zichtbaar wordt welk effect die keuze heeft op de gemeten uitkomst.

De grootheid die je meet of observeert en waarvan je verwacht dat hij verandert als gevolg van de gekozen omstandigheden in het onderzoek.

Groep of situatie waarin de onderzochte behandeling achterwege blijft, zodat je de uitkomst kunt vergelijken en andere verklaringen voor een effect kunt uitsluiten.

Herhaalbare proefopstelling waarin je onder gecontroleerde omstandigheden één factor varieert en het effect daarvan op een meetbare uitkomst vastlegt.

De eigenschap dat een onderzoek met dezelfde methode en gegevens door anderen opnieuw kan worden uitgevoerd, met in principe dezelfde uitkomst, wat de betrouwbaarheid van de kennis vergroot.

Beoordeling van een wetenschappelijk manuscript door onafhankelijke vakgenoten vóór publicatie, bedoeld om fouten, zwakke methoden en onvoldoende onderbouwde conclusies op te sporen.

Brede overeenstemming onder deskundigen over een verklaring, gebaseerd op veel onafhankelijk bewijs; geen stemming, maar een stand van zaken die bij nieuwe aanwijzingen kan verschuiven.

Samenhangend geheel van getoetste verklaringen dat een groot aantal waarnemingen verklaart en dat nieuwe voorspellingen mogelijk maakt; in de wetenschap geen onbewezen vermoeden.

De eis dat een bewering zo is geformuleerd dat je met een waarneming of proef kunt aantonen dat zij onjuist is; zonder die mogelijkheid valt zij niet wetenschappelijk te toetsen.

Vereenvoudigde weergave van een systeem of proces, bedoeld om het begrijpelijk of voorspelbaar te maken, waarbij bewust details worden weggelaten die voor de vraag niet relevant zijn.

Het doorrekenen van een model met een computer om te zien hoe een systeem zich in de tijd ontwikkelt, bijvoorbeeld bij weersverwachtingen of klimaatscenario's.

De marge waarbinnen de werkelijke waarde van een meting vermoedelijk ligt, veroorzaakt door beperkingen van het instrument, de afleesnauwkeurigheid en toevallige schommelingen.

De mate waarin een gevonden verschil of verband waarschijnlijk niet op toeval berust; bij statistische toetsing een berekende maat die met een vooraf gekozen grens wordt vergeleken.

Samenhang tussen twee grootheden waarbij een verandering in de ene samengaat met een verandering in de andere; de samenhang bewijst op zichzelf geen oorzakelijk verband.

Oorzakelijk verband waarbij een verandering in de ene factor daadwerkelijk de verandering in een andere factor veroorzaakt, wat sterkere eisen aan het onderzoek stelt dan een simpele samenhang.

Afgesproken maat waarin een grootheid wordt uitgedrukt, zoals meter voor lengte of seconde voor tijd, zodat meetresultaten tussen onderzoekers vergelijkbaar zijn.

Eigenschap van een verschijnsel die je kunt meten of berekenen en die je met een getal en een eenheid weergeeft, bijvoorbeeld massa, snelheid of temperatuur.

Internationaal afgesproken stelsel van basiseenheden zoals meter, kilogram, seconde, ampère, kelvin en mol, waaruit alle andere eenheden worden afgeleid.

Vaste verhouding tussen een weergave en de werkelijkheid, bijvoorbeeld op een kaart of in een model, waarmee je afstanden of afmetingen kunt omrekenen.

Kans dat een ongewenste gebeurtenis optreedt, vaak uitgedrukt per aantal blootgestelde personen of per handeling, en gebruikt bij het afwegen van veiligheidsmaatregelen.

Systematische inventarisatie van mogelijke gevaren en hun kansen, gevolgd door een afweging van maatregelen om het risico tot een aanvaardbaar niveau te brengen.

De mate waarin iemand of iets in contact komt met een stof, straling of andere factor, bijvoorbeeld in duur en hoeveelheid, wat bepaalt hoe groot het gezondheidseffect kan zijn.

Hoeveelheid van een stof of straling die een organisme of voorwerp ontvangt, uitgedrukt in een geschikte eenheid en van belang voor het inschatten van effecten.

De eigenschap van een stof om bij een bepaalde dosis schade aan een levend organisme te veroorzaken; de ernst hangt af van dosis, opnameweg en gevoeligheid.

Manier van produceren en leven die in de behoeften van nu voorziet zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken, rekening houdend met milieu en grondstoffen.

De oppervlakte land en water die nodig is om iemands consumptie aan voedsel, energie en materialen te produceren en de afvalstoffen daarvan te verwerken.

Proces waarin stoffen zoals water, koolstof of stikstof steeds van de ene vorm of plaats naar de andere gaan en uiteindelijk weer beschikbaar komen voor hergebruik.

Het vasthouden van warmte in de atmosfeer doordat bepaalde gassen infrarode straling absorberen; versterking door menselijke uitstoot leidt tot opwarming van de aarde.

Rekenmodel dat stromingen in oceaan en atmosfeer en de stralingsbalans van de aarde nabootst om mogelijke toekomstige klimaten te verkennen.

Overgang van een samenleving die vooral fossiele brandstoffen gebruikt naar een systeem dat voornamelijk draait op hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en water.

De verhouding tussen de nuttig gebruikte energie of het nuttige vermogen en de totale toegevoerde energie of het totale vermogen, vaak uitgedrukt in procenten.

Het overgaan van energie van de ene vorm in de andere, bijvoorbeeld van chemische energie in warmte en beweging, waarbij een deel als warmte verloren gaat.

Natuurwet die zegt dat energie niet ontstaat of verdwijnt maar alleen van vorm verandert, zodat de totale hoeveelheid in een gesloten systeem gelijk blijft.

De tijd waarin de helft van de radioactieve kernen in een hoeveelheid vervalt; een vaste eigenschap per isotoop, onafhankelijk van de beginhoeveelheid.

Het spontaan uiteenvallen van instabiele atoomkernen onder uitzending van straling, waarbij het aantal kernen geleidelijk afneemt en soms een ander element ontstaat.

Straling met genoeg energie om atomen of moleculen te ioniseren, wat schade aan levend weefsel kan veroorzaken; daarom gelden er grenzen aan blootstelling.

Molecuul dat de erfelijke informatie van een organisme bevat in de volgorde van bouwstenen, en dat als blauwdruk dient voor de aanmaak van eiwitten.

Een stukje DNA met de informatie voor een erfelijke eigenschap of voor de productie van een bepaald eiwit, doorgegeven van ouders op nakomelingen.

Het doorgeven van eigenschappen van ouders aan nakomelingen via genetisch materiaal, waardoor kenmerken in een populatie van generatie op generatie worden overgedragen.

Verandering van erfelijke eigenschappen in een populatie over vele generaties, vooral door natuurlijke selectie op variatie die in het nageslacht ontstaat.

Proces waarbij individuen met eigenschappen die in hun omgeving voordelig zijn zich gemiddeld vaker voortplanten, waardoor die eigenschappen in de populatie toenemen.