VWO Algemene natuurwetenschappen flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Hypothese

Een toetsbare, vooraf geformuleerde verklaring of voorspelling die met waarnemingen of een experiment kan worden weerlegd; een hypothese die niet weerlegbaar is, valt buiten de empirische wetenschap.

Onafhankelijke variabele

De factor die de onderzoeker bewust instelt of kiest om het effect ervan te meten; de waarde ervan hangt niet af van de uitkomst van de meting.

Afhankelijke variabele

De grootheid die tijdens het experiment wordt gemeten en waarvan wordt verwacht dat zij verandert als gevolg van de ingestelde onafhankelijke variabele.

Controlegroep

Een groep of proefopstelling die geen behandeling krijgt of een placebo ontvangt, zodat het effect van de behandeling kan worden vergeleken met de normale situatie.

Ceteris paribus

Letterlijk: overige omstandigheden gelijk. Alle factoren behalve de onafhankelijke variabele worden constant gehouden, zodat een gevonden verschil aan één oorzaak kan worden toegeschreven.

Systematische fout

Een afwijking die bij elke herhaling ongeveer even groot en in dezelfde richting optreedt, bijvoorbeeld door verkeerde kalibratie; herhalen helpt niet, opnieuw kalibreren wel.

Toevallige fout

Een onvoorspelbare afwijking naar boven of naar beneden bij elke meting, veroorzaakt door beperkte precisie of omgevingsinvloeden; middelen over veel metingen verkleint deze fout.

Betrouwbaarheid

De mate waarin herhaalde metingen onder dezelfde omstandigheden hetzelfde resultaat opleveren; te verhogen met meer herhalingen, grotere steekproef en nauwkeuriger instrumenten.

Validiteit

De mate waarin een meting of proefopzet werkelijk meet wat de onderzoeker beweert te meten, zonder dat andere factoren het resultaat vertekenen.

Significante cijfers

De cijfers van een meetwaarde die informatie over de nauwkeurigheid bevatten; bij vermenigvuldigen telt het kleinste aantal, bij optellen de kleinste decimaalnauwkeurigheid.

Meetonzekerheid

De marge waarbinnen de werkelijke waarde naar verwachting ligt, genoteerd als ± waarde; de aflezing gebeurt op de helft van de kleinste schaalverdeling van het instrument.

Wetenschappelijke theorie

Een samenhangend, breed getoetst verklarend kader dat veel waarnemingen verklaart en voorspellingen oplevert; ze is nooit definitief bewezen en kan door nieuwe gegevens worden bijgesteld.

Natuurwet

Een algemene, herhaald bevestigde regelmaat in de natuur, vaak in wiskundige vorm, die beschrijft hoe grootheden samenhangen zonder noodzakelijk de onderliggende oorzaak te verklaren.

Model

Een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid met expliciete aannames, gebruikt om te rekenen of te voorspellen; de uitkomsten gelden alleen zolang de aannames redelijk zijn.

Correlatie en causaliteit

Correlatie betekent dat twee grootheden samen variëren; causaliteit betekent dat de ene de andere veroorzaakt. Een verband alleen bewijst geen oorzaak, want een derde factor kan meespelen.

Placebo-effect

Een meetbare verandering bij proefpersonen die een onwerkzame behandeling krijgen, veroorzaakt door verwachting; daarom is een geblindeerde controlegroep nodig bij medisch onderzoek.

Dubbelblind onderzoek

Proefopzet waarbij zowel deelnemers als onderzoekers niet weten wie de behandeling en wie het placebo krijgt, om beïnvloeding van waarneming en rapportage te voorkomen.

Schaalvergroting

Bij een lengtefactor L groeit oppervlakte met L² en volume of massa met L³; daardoor daalt de oppervlakte-volume-verhouding bij grotere objecten en organismen.

Oppervlakte-volume-verhouding

De verhouding tussen buitenoppervlak en inhoud, die bij grotere vormen afneemt; ze bepaalt warmteverlies, zuurstofopname en diffusiesnelheid bij organismen en installaties.

Diffusie

Het spontane transport van deeltjes van een plaats met hoge concentratie naar lage concentratie door willekeurige beweging; de snelheid neemt toe bij grotere concentratieverschillen en kortere afstanden.

Halfwaardetijd

De tijd waarin de hoeveelheid van een stof of het aantal radioactieve kernen met de helft afneemt; na n halfwaardetijden resteert een factor (1/2)^n.

Radioactief verval

Het spontaan uitzenden van straling door instabiele atoomkernen, waarbij het aantal kernen exponentieel afneemt en de straling ioniserend kan zijn voor weefsel.

Energieomzetting

Bij elke omzetting blijft de totale energie gelijk, maar een deel wordt warmte met lagere kwaliteit; het rendement is nuttige energie gedeeld door toegevoerde energie.

Rendement

De verhouding tussen de nuttig gebruikte energie of het nuttige vermogen en de toegevoerde energie of het toegevoerde vermogen, uitgedrukt als getal of percentage kleiner dan één.

Wet van behoud van energie

Energie kan niet ontstaan of verdwijnen, alleen van vorm veranderen of worden overgedragen; de som van alle energievormen in een gesloten systeem blijft constant.

Broeikaseffect

Bepaalde gassen in de atmosfeer absorberen infrarode straling van het aardoppervlak en zenden die in alle richtingen uit, waardoor de gemiddelde temperatuur aan het oppervlak hoger is dan zonder deze gassen.

Versterkt broeikaseffect

De toename van het natuurlijke broeikaseffect door extra uitstoot van broeikasgassen zoals koolstofdioxide en methaan, met stijging van de gemiddelde temperatuur als gevolg.

Duurzame ontwikkeling

Ontwikkeling die voorziet in de behoeften van nu zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen.

Risico

De kans dat een ongewenste gebeurtenis optreedt, vermenigvuldigd met de ernst van het gevolg; risico's worden vergeleken met grenswaarden en met alternatieve oplossingen.

Peer review

Beoordeling van een manuscript door onafhankelijke vakgenoten vóór publicatie, bedoeld om methodologische fouten, onjuiste conclusies en onvoldoende onderbouwing op te sporen.

Weerlegbaarheid

De eigenschap van een uitspraak dat er waarnemingen denkbaar zijn die haar zouden tegenspreken; zonder deze eigenschap is een bewering niet wetenschappelijk toetsbaar.

Informed consent

Vrijwillige toestemming van een proefpersoon na volledige informatie over doel, werkwijze, risico's en het recht om op elk moment te stoppen met deelname.