Chinese taal en cultuur (elementair) vwo
Waar dit domein over gaat
In het elementaire domein toetst het examen of je korte, alledaagse Chinese teksten zelfstandig begrijpt en of je de basis van klank, schrift en zinsbouw beheerst. De bronteksten zijn in vereenvoudigde karakters, de vragen en antwoorden in het Nederlands. Je hoeft geen lange betogen te produceren: het gaat om begrip, en om het vermogen om vormen te herkennen die de betekenis veranderen.
Klank en schrift
- Pinyin is transcriptie, geen spelling: de toon is betekenisonderscheidend. mā (妈, moeder), má (麻, hennep), mǎ (马, paard), mà (骂, schelden) zijn vier verschillende woorden.
- Toonsandhi: twee derde tonen na elkaar, de eerste wordt tweede toon: 你好 nǐ hǎo → ní hǎo. 不 bù wordt bú vóór een vierde toon (不是 bú shì); 一 yī wordt yí vóór vierde toon en yì vóór eerste, tweede of derde toon.
- Karakters: leer per karakter de radicaal en de fonetische component. 妈 = 女 (vrouw) + 马 (klank mǎ); dat geeft bij een onbekend karakter vaak zowel betekenisrichting als klank.
- Streepvolgorde: links naar rechts, boven naar beneden, eerst horizontaal dan verticaal, eerst het omhullende deel.
Basisgrammatica
- Woordvolgorde: onderwerp – tijd – plaats – werkwoord – object, bijvoorbeeld 我明天在学校看书.
- Werkwoorden worden niet vervoegd. Aspect gaat via partikels: 了 (afgerond of verandering), 过 (ervaring), 着 (voortduring), 在/正在 (nu bezig).
- Tussen telwoord en zelfstandig naamwoord staat verplicht een maatwoord: 三个学生, 这本书, 两只猫.
- Vraagvormen: 吗 voor ja/nee, 呢 voor terugkaatsing, het vraagwoord blijft op de plaats van het antwoord (你叫什么名字), 还是 voor een keuze.
Doorgewerkt voorbeeld
Tekst: 我昨天买了一本中文书，可是还没看。 Vraag: wat klopt? A) Hij leest het boek nu. B) Hij kocht het boek, maar heeft het nog niet gelezen. Redenering: 昨天 plus 买了 markeert een afgeronde handeling in het verleden, namelijk de aankoop. 可是 betekent 'maar'. 还没 plus werkwoord betekent 'nog niet'; 看 is hier 'lezen'. Het lezen is dus juist niet gebeurd: antwoord B. Wie 了 blind als verleden tijd leest, koppelt het lezen ten onrechte aan het verleden.
Valkuilen die punten kosten
- 了 als verleden tijd vertalen. Het is aspect, geen tempus: 他来了 kan 'hij is er' betekenen.
- Klankreeksen verwarren: j/q/x tegenover zh/ch/sh tegenover z/c/s, en -n tegenover -ng (ban versus bang). Bij namen is dat vaak beslissend.
- 的, 得 en 地 door elkaar halen: 的 bij een bepaling voor een zelfstandig naamwoord, 得 na een werkwoord voor wijze of graad, 地 bij een bijwoordelijke bepaling voor een werkwoord.
- Pinyin zonder toon lezen en dan gokken op de context, terwijl de toon het verschil maakt.