HAVO Fries cheat sheet

By mearkeuzefragen: lês earst de fraach, markearje it kearnwurd, sykje dat kearnwurd of in synonym yn de tekst, en eliminearje dêrnei de opsjes dy't net troch de tekst stipe wurde.

Haadgedachte: titel, earste alinea en lêste alinea jouwe mei-inoar meastentiids de haadgedachte; in detailfraach beantwurdzje je troch allinnich de oanbelangjende alinea te lêzen.

Signaalwurden foar tsjinstelling binne ûnder oare 'mar', 'lykwols', 'oan de oare kant', 'dochs' en 'wylst'; it diel nei sa'n wurd befettet faak it foar de fraach wichtige antwurd.

By ferwizingswurden as 'dit', 'dat', 'hy' en 'sy': sjoch nei de sin of alinea krekt foarôf; dêr stiet meastentiids it begryp dêr't nei ferwiisd wurdt.

In ynferinsje stiet net letterlik yn de tekst, mar folget út twa of mear sinnen; kies by in ynferinsjefraach gjin opsje dy't allinnich bûten de tekst logysk is.

By in ûnbekend wurd: brûk de kontekst fan de foargonger en de folgjende sin, de gearstalling fan it wurd (bygelyks 'ûn-' = net) of in foarbyld yn itselde tekstferbân.

Tekstsoarte stjoert de lêsstrategy: in ynformaasjeve tekst freget om haadgedachte en details, in betogende tekst om stânpunt en arguminten, en in ferhaal om persoanen en barren.

By open fragen jildt it oantal eleminten dat frege wurdt; mear antwurden as frege kostet punten en in antwurd yn it Frysk is de standert, útsein as de opdracht in oare taal tastiet.

Foar it hearjen: lês de fraach en de opsjes, en ûnderstreepje hokker soarte ynformaasje je hearre moatte, lykas in namme, getal, reden of tiid.

Fragminten wurde by sintrale harkexamens ornaris twa kear heard; brûk de twadde kear benammen om dyn earste antwurd te kontrolearjen en net om alles opnij te begjinnen.

In distraktor is in ferkearde opsje mei in wurd út it fragmint; kies sa'n opsje allinnich as de hiele sin en de relaasje yn it fragmint klopje.

Signaalwurden yn spraak binne 'mar', 'dus', 'dêrom', 'earst' en 'dan'; se markearje de haadline en jouwe oan hokker diel fan it fragmint it wichtichst is.

Getallen, datums en prizen skriuwst direkt op; let by it Frysk benammen op it ferskil tusken 'tolve' en 'tweintich' en tusken 'tritich' en 'trettjin'.

By in fraach nei de reden harkje je nei 'om't', 'fanwege' en 'dêrtroch'; it antwurd folget faak daliks nei sa'n ferbiningswurd.

Notysjes by it harkjen binne stekwurden, nammen en getallen; folsleine sinnen skriuwe kostje te folle tiid en litte je efter by de folgjende fraach.

As je ien part mist hawwe: gean troch mei de folgjende fraach; it fragmint wurdt net foar ien fraach opnij spile en in leech litten fraach kostet likefolle as in ferkeard antwurd.

Struktuer fan in skriuwopdracht: ynlieding fan ien of twa sinnen, kearn fan twa of trije alinea's mei ien haadpunt per alinea, en in slot fan ien of twa sinnen.

Streepje yn de opdracht elk opdrachtelemint oan; elk elemint krijt in eigen sin of alinea, want in net worksleine elemint kostet punten.

Formele e-mail of brief: brûk 'Bêste ...' as je de persoan kenne en 'Achte ...' yn in strakkere kontekst, en slút ôf mei 'Mei freonlike groetnis' en dyn namme.

Ferbiningswurden as 'earst', 'dêrnei', 'boppedat', 'lykwols', 'dêrom' en 'ta beslút' meitsje de relaasje tusken sinnen en alinea's dúdlik.

Tiid: brûk de doetiid foar ferline barren en de notiid foar algemiene feiten, doelen en útdrukkings dy't ek no jilde.

By in gat yn de wurdskat omskriuwst it begryp mei ienfâldige wurden dy't je al kenne; in betocht Frysk wurd is riskanter as in goed begrepen omskriuwing.

Hâld it oantal wurden yn de buert fan wat de opdracht freget; sawol te koart as te lang kin punten kostje, dus telle nei it skriuwen.

Kontrôle yn trije stappen: ien kear op tiid en tiidwurden, ien kear op ferbiningswurden en alinea-yndieling, en ien kear op haadletters, punten en wurden dy't fergetten binne.

Elke beurt hat ien haaddoel, lykas ynformearje, freegje, oertsjûgje of reagearje; formulearje dat doel foarôf, dan bliuwt dyn antwurd koart en rjocht.

By beurtname joust earst in koart antwurd en stelst dêrnei in fraach oan de oare persoan; sa bliuwt it petear geande en litst jo beide oan it wurd komme.

Reparaasje by in ûnbekend wurd: brûk in sin as 'Ik bedoel ...', 'Dat is ...' of in omskriuwing; stopje is min, want de boadskip kin faak dochs oerbrocht wurde.

In presintaasje hat trije dielen: wat je presintearje, wêrom dat wichtich is en hoe it wurket; elk diel krijt ien of twa sinnen.

Taalfunksjes: by fergeliking brûkst 'like ... as' by gelikens en 'as' by ferskil, by reden 'om't', en by foarkar 'leaver ... as'.

Yn it Frysk ferskille koarte en lange fokalen fan betsjutting, lykas by 'man' en 'maan'; in dúdlik ferskil yn fokaallingte helpt de hearder by it begripen.

By in fraach fan de eksaminator antwurdzje je earst direkt en jouwe je dêrnei ien foarbyld of ien reden; sa is it antwurd folslein sûnder omhaal.

Floeiendens giet foar yngewikkeldheid: in ienfâldige sin dy't sûnder lange pauzes giet is better as in djoere sin mei stoppen en werbeginnen.