HAVO Fries key terms

In tekstsoarte is in kategory tekst, bygelyks brief, artikel, ferslach of resinsje. Dy kategory fertelt hoe't sa'n tekst meastentiids opboud is en wat de lêzer derfan ferwachtsje kin.

De haadgedachte is it wichtichste boadskip fan in tekst. It is ien of twa sinnen dy't sizze wat de skriuwer de lêzer hawwe wol, sûnder de bysaken derby.

It ûnderwerp is dêr't in tekst oer giet, faak yn ien of in pear wurden. It is koarter en algemiener as de haadgedachte fan de tekst.

Bysaken binne details yn in tekst dy't de haadgedachte stypje of yllustrearje, lykas foarbylden, sifers of nammen. Se binne net it wichtichste boadskip fan de tekst.

In kearnsin is de sin yn in alinea dy't de wichtichste ynhâld fan dy alinea werjout. Faak stiet er oan it begjin of oan it ein fan de alinea.

In ferbân is de relaasje tusken twa sinnen of alinea's, bygelyks oarsaak, tsjinstelling of foarbyld. Wurden as 'dêrom', 'mar' en 'bygelyks' meitsje dat ferbân sichtber.

In boarne is dejinge of dat ding dêr't ynformaasje wei komt, bygelyks in persoan, in boek, in webside of in krante-artikel. By in boarne heart faak in namme en in datum.

In sitaat is in stik tekst dat letterlik oernommen is fan in oar en tusken oanhellingstekens stiet. Sitaattekens litte sjen dat dy wurden net fan de skriuwer sels binne.

In argumint is in reden dy't in miening of stelling ûnderstipet. Mei arguminten besiket de skriuwer de lêzer te oertsjûgjen fan syn stânpunt.

It skriuwdoel is wat de skriuwer mei de tekst berikke wol, bygelyks ynformearje, oertsjûgje, oantrune of fermeitsje. It doel bepaalt de toan en de opbou fan de tekst.

De doelgroep binne de minsken foar wa't in tekst bedoeld is. Skriuwers hâlde rekken mei harren kennis, leeftyd en belangstelling en kieze dêrop har wurden en foarbylden.

In dialekt is in fariant fan in taal dy't yn in beskaat gebiet sprutsen wurdt en dy't oars is as de standerttaal. It Frysk hat sels ek ferskate dialekten.

Yntonaasje is de wize wêrop't de stim by it praten op en del giet. Troch yntonaasje hearst oft immen in fraach stelt, eat beweart of ferrast is.

Klam is de ekstra krêft dy't op in wurd of wurddiel lein wurdt as immen praat. Troch klam kin de betsjutting fan deselde sin hiel oars wurde.

Kearnynformaasje is de ynformaasje yn in spraakfragmint of tekst dy't nedich is om de fraach te beäntwurdzjen. Oare dingen binne eftergrûn of bysaken.

In notysje is in koart skreaun oantinken fan wat immen heart of lêst, bygelyks inkelde wurden of in symboal. Notysjes helpe om ynformaasje letter werom te finen.

Sprektaal is de foarm fan in taal dy't minsken brûke as se mei elkoar prate. Dy is losser as skriuwtaal en befettet mear koarte sinnen en soms dialekt.

In petear is in út wikseling fan wurden tusken twa of mear minsken, wêrby't se om bar prate en nei elkoar harkje. It doel is meast ynformaasje útwikselje of in ôfspraak meitsje.

In dialooch is in petear tusken twa minsken, wêrby't beide oan it wurd komme. Yn in sprekopdracht wurdt in dialooch faak spile neffens in fêste situaasje.

Trochfreegje is mei nije fragen fierder gean op wat immen krekt sei, om mear detail of in dúdliker antwurd te krijen. Sa litst sjen datst echt nei de oar harkest.

Eachkontakt is inoar oansjen by it praten. It heart by in fatsoenlike hâlding, lit sjen datst omtinken joust en makket it petear natuerliker.

Oertsjûgje betsjut datst in oar safier krijst dat er dyn miening of foarstel oannimt. Dat doest mei arguminten, foarbylden en in stevige mar freonlike toan.

In presintaasje is in koarte mûnlinge bydrage wêrby't immen foar in groep fertelt oer in ûnderwerp. Der is meast in ynlieding, in kearn en in ôfsluting.

In rol is de funksje dy't immen yn in petear of spultsje hat, bygelyks klant of ferkeaper. Yn in sprekopdracht hâldst dy oan 'e ôfspraken dy't by dy rol hearre.

Stavering is de ôfspraak oer hoe't wurden skreaun wurde, lykas wannear't in wurd mei 'ie' of mei 'ea' skreaun wurdt. Goede stavering makket in tekst better lêsber.

In hollanisme is in wurd of konstruksje út it Nederlânsk dat yn it Frysk brûkt wurdt wylst der in better Frysk alternatyf is. By it skriuwen fan Frysk wurde hollanismen better fermiden.

In alinea is in groep sinnen dy't by elkoar hearre en oer itselde dielûnderwerp geane. In alinea begjint mei in nije rigel en hat faak in kearnsin.

Lêstekens binne tekens yn in tekst lykas punt, komma, fraachteken en oanhellingsteken. Se litte sjen wêr't in sin einiget en hoe't de tekst lêzen wurde moat.

De oanhef is it earste part fan in brief of e-mail, wêryn't de skriuwer seit wa't er is en wêrom't er skriuwt. In dúdlike oanhef helpt de lêzer daliks op wei.

Adressearring is de wize wêrop't in brief of e-mail begjint, lykas 'Bêste hear' of 'Ha dy'. De kar hinget ôf fan hoe goed oft de skriuwer de lêzer ken.

De ôfsluting is it lêste part fan in tekst of petear, wêryn't de skriuwer of sprekker weromkomt op de fraach en in konklúzje jout. Ek in groet heart dêrby.

In formele brief is in brief oan immen dy'tst net persoanlik kenst of oan in ynstânsje, bygelyks in skoalle. De toan is beleefd en der steane adres, datum en in dúdlike oanhef yn.

It meartal is de foarm fan in wurd dy't brûkt wurdt as der mear as ien is, bygelyks 'hûnen' njonken 'hûn'. Yn it Frysk wurde meartallen op ferskate wizen makke.

In ferlytsingswurd is in wurd dat in lytse ferzje fan eat oanjout, faak mei de útgong -tsje of -ke, lykas 'hûntsje' by 'hûn'.

In gearstalling is in nij wurd dat makke is troch twa of mear wurden by elkoar te setten, lykas 'skoalplein' fan 'skoalle' en 'plein'. De stavering hinget ôf fan 'e dielen.

De wurdskat is it gehiel oan wurden en útdrukkingen dy't immen ken en brûke kin. In gruttere wurdskat helpt by it lêzen, skriuwen en praten oer in ûnderwerp.

Skriuwtaal is de foarm fan in taal dy't brûkt wurdt yn skreaune teksten. Dy is meast krektiger en folsleiner as sprektaal, mei folsleine sinnen en dúdlike lêstekens.