VMBO KB Fries cheat sheet

By it lêzen fan in Fryske tekst: skan earst titel, ôfbyldings en tuskenkopkes; se jouwe it ûnderwerp en de tekstsoarte (brief, nijsberjocht, ynstruksje, advertinsje).

Fryske en Nederlânske wurden binne faak besibbe: sykje by in ûnbekend Frysk wurd nei de Nederlânske famylje (bygelyks 'tsjerke' – 'kerk', 'sneon' – 'zaterdag') en kontrolearje mei de kontekst.

Fryske nijsgjirrigens: 'de' en 'it' wurde beide brûkt; by twifel oer it lidwurd helpt it efterheaksel of de foarm fan it haadwurd net altyd, dus lied it lidwurd ôf út 'e sin en net út 'e regel.

Fraachtypen: by 'haadgedachte' kiesst de gearfettingssin dy't de hiele tekst dekt; by 'detail' sykje it krekte stik yn 'e tekst en ferlykje alle opsjes mei dy wurden.

By 'doel fan de tekst' freegje: wol de skriuwer ynformearje, oertsjûgje, fermeitsje of ta hanneling oanfiterje? It antwurd stiet selden letterlik yn 'e tekst.

By 'tinken fan de skriuwer' of 'hâlding': sykje wurden dy't in miening útdrukke (bygelyks 'gelokkich', 'spitigernôch', 'neffens my') en lied dêrut de hâlding ôf.

Wurdbetsjutting yn kontekst: ferfange it frege wurd troch elk fan de opsjes yn 'e sin; allinnich de betsjutting dy't de sin noch klopje lit, is goed.

Feiten, miening en argumint skiede: feiten binne kontrolearber, mieningen binne persoanlik, arguminten ûnderbouwe in miening (faak mei 'omdat', 'dêrom', 'want').

Struktuer fan in Fryske brief of e-mail: oanhef (beste/bêste + namme), ynlieding mei it doel, middenstik mei details, slutsin mei fraach of oproep, ôfsluting (freonlike groetnis) en namme.

Wurdbou: hâld in haadgedachte per alinea; begjin in nije alinea by in nij ûnderwerp of in nije stap yn 'e argumintaasje.

Fryske stavering: 'de' foar meartal en in protte ienheden, 'it' foar ûnbeskaat geslacht; by twifel oer de stavering fan in wurd brûk in foarm dy'tst wis behearskest, mar feroarje gjin betsjutting.

Ferbiningstwurden foar gearhing: 'omdat', 'mar', 'dêrom', 'ek', 'boppedat', 'dochs', 'lykwols'; se meitsje de relaasje tusken sinnen dúdlik.

Doelgroep en toan: in brief oan in freon is ynformeel (do/do), in brief oan in bedriuw of ynstânsje is formeel (jo/jo) en brûkt gjin sprektaal.

Ynhâldsfoarm: beantwurdzje alle punten dy't de opdracht neamt; in skriuwopdracht jout faak in puntelist (bygelyks trije fregen beäntwurdzje, ien argumint jaan).

Sintaksis: hâld sinnen net te lang; by in lange sin mei 'en' of 'mar' kin dy faak yn twa sinnen splitst wurde sûnder betsjuttingsferlies.

Korreksje: lês de tekst ien kear foar ynhâld en ien kear foar stavering, tiidwurdsfoarm en haadletters; nammen en plaknammen krije haadletters.