VMBO KB Fries key terms

De wichtigste boadskip fan in tekst, dêr't alle oare sinnen oan bydrage. By lêsfragen moatst dy faak yn eigen wurden werjaan, sûnder bysaken derby te heljen.

It part fan in tekst dat de haadgedachte befettet, meastentiids de earste of lêste alinea. Oare alinea's jouwe foarbylden, details of útlizzing by dat kearnpunt.

In bykommend tinken of detail yn in tekst dat de haadgedachte stypje moat mar sels net it wichtichste punt is. By fragen oer haad- en bysaken moatst dy net as haadsaak oanjaan.

De wize dêr't in tekst yn opboud is, bygelyks fan probleem nei oplossing of fan oarsaak nei gefolch. It herkennen fan dy struktuer helpt om flugger te finen wêr't de haadgedachte stiet.

De relaasje tusken twa sinnen of alinea's, lykas oarsaak, tsjinstelling of foarbyld. Ferbiningswurden jouwe oan hokker relaasje oft bedoeld is.

In wurd dat twa stikken tekst oan elkoar keppelt en de relaasje dúdlik makket, lykas 'mar', 'dêrom', 'ek' of 'bygelyks'. It helpt om te begripen hoe't sinnen byinoar hearre.

In groep sinnen dy't byinoar hearre en mei in nije rigel begjint. Eltse alinea hat meast ien ûnderwerp en draacht by oan de opbou fan de hiele tekst.

De namme boppe in tekst dy't oanjout wêr't de tekst oer giet. In titel kin de haadgedachte ferklappe of krekt foarút wize nei it ûnderwerp.

Dêr't in tekst oer giet, yn ien of in pear wurden sein. It ûnderwerp is breder as de haadgedachte: it seit wêr't it oer giet, net wat de tekst deroer beweart.

Wat de skriuwer mei de tekst wol berikke, bygelyks ynformearje, oertsjûgje, oanfiterje of fermeitsje. It doel herkenst oan 'e toan en oan 'e ynhâld fan 'e tekst.

Deselde saak as it doel fan de tekst, mar besjoen fan 'e skriuwer út: wat wol hy berikke by de lêzer. By fragen kinst kieze út in fêste list fan doelen.

De minsken foar wa't in tekst skreaun is, lykas jongerein, âlden of fakminsken. De kar fan wurden en foarbylden yn in tekst fertelt foar wa't de skriuwer skriuwt.

De hâlding fan 'e skriuwer dy't út 'e tekst sprekt, bygelyks freonlik, strang, grappich of neutraal. De toan docht bliken út wurden, sinnen en lêstekens.

Krekt sa't it der stiet, sûnder ferburgen betsjutting. As in tekst letterlik bedoeld is, moatst it net oars ynterpretearje as de wurden sizze.

Net letterlik bedoeld, mar as byldspraak: der wurdt wat oars sein as wat der bedoeld is. In foarbyld is 'it is in bear fan in man' foar in grutte, sterke man.

Taal wêrby't eat troch in ferliking of byld beskreaun wurdt, lykas in metafoar of in ferliking. Byldspraak makket in tekst libbendich mar freget wol om ynterpretaasje.

In byldspraak wêrby't eat neamd wurdt as wie it wat oars, sûnder 'as' of 'lyk'. Bygelyks 'de tiid fleant' betsjut dat de tiid fluch giet.

In byldspraak wêrby't twa saken njonken elkoar setten wurde mei 'as' of 'lyk', lykas 'sa sterk as in bear'. Sa wurdt eat dúdliker makke troch it mei wat bekends te ferlykjen.

Wat in wurd of sin yn in bepaalde kontekst oanjout. In wurd kin ferskate betsjuttings hawwe; de omjouwing yn 'e tekst beslút hokker betsjutting jildt.

In wurd dat (hast) itselde betsjut as in oar wurd, lykas 'moai' en 'prachtich'. Synonimen helpe om wurden yn eigen taal wer te jaan by lêsfragen.

In wurd mei in tsjinstelde betsjutting fan in oar wurd, lykas 'grut' en 'lyts'. Antonimen komme faak foar yn fragen oer tsjinstellings yn in tekst.

In ferskil tusken twa saken dat yn in tekst neamd of suggerearre wurdt, faak mei wurden as 'mar' of 'yn tsjinstelling ta'. It helpt om te sjen wat de skriuwer wol betsjutte.

In lyts bysûnderheid yn in tekst, lykas in nûmer, in namme of in foarbyld. Details stypje de haadgedachte, mar binne sels net it wichtichste punt fan 'e tekst.

In ienheid fan taal dy't begjint mei in haadletter en einiget mei in punt, fraachteken of útroptteken. In sin befettet op syn minst in persoansfoarm fan in tiidwurd.

In stik tekst fan in oar krekt oernimme tusken oanhelstekens, mei fermelding fan 'e boarne. By lêsfragen kin frege wurde hokker sin oft it bêste by in bewearing past.

In útspraak yn in tekst dy't wier of net wier wêze kin en dy't de skriuwer as feit presintearret. By fragen moatst sjen oft de tekst dy bewearing wol stypje.

De persoan, it boek of de side dêr't ynformaasje wei komt. In betroubere tekst neamt syn boarnen, sadat de lêzer sjen kin wêr't de feiten wei komme.

In koart oersjoch fan watst skriuwe wolst: ûnderwerp, doel, doelgroep en de folchoarder fan alinea's. Mei in skriuwplan foarkomst datst by it skriuwen de tried kwytrekest.

De folchoarder fan 'e parten fan in tekst: ynlieding, middenstik en slot. In dúdlike opbou makket in tekst makliker te lêzen en te begripen.

It earste part fan in tekst, dêr't it ûnderwerp yntrodusearre wurdt en de lêzer nijsgjirrich makke wurdt. De ynlieding seit noch net alles, mar jout wol de rjochting oan.

It lêste part fan in tekst, dêr't de wichtichste gedachte nochris weromkomt of in konklúzje jûn wurdt. In goed slot makket de tekst ôf en lit de lêzer neat hingje.

De foarm fan in tiidwurd dy't by it ûnderwerp heart, lykas 'ik rin', 'hy rint' of 'wy rinne'. Eltse goede sin hat op syn minst ien persoansfoarm fan in tiidwurd.

In wurd dat in aksje of in tastân oantsjut, lykas 'rinne', 'wêze' of 'skriuwe'. Tiidwurden wurde ferfoege nei persoan en tiid, ôfhinklik fan it ûnderwerp en it stuit.

It oanpassen fan in tiidwurd oan persoan, tal en tiid, lykas 'rin' by 'ik' en 'rint' by 'hy'. In goede ferfoeging is nedich foar in korrekte Fryske sin.

De grutte foarm fan in letter, brûkt oan it begjin fan in sin en by eigennammen, lykas persoannen en plaknammen. Ek de namme fan in taal of lân krijget in haadletter.

It lêstekken oan 'e ein fan in gewoane sin. Nei in punt begjint in nije sin mei in haadletter, en in punt jout ek in skoft oan by it lêzen.

In lêstekken dat in koart skoft oanjout tusken parten fan in sin, bygelyks by in opsomming of foar in bysin. In komma helpt om 'e sin begryplik te hâlden.

In skriftlike boadskip oan ien persoan of organisaasje, mei in oansprek, in ynhâld en in ôfsluting. By in brief hearre in datum, in oanhef en in ôftekenjen mei namme.

In digitaal boadskip datst fia it ynternet nei ien of mear minsken stjoerst. In goede e-mail hat in dúdlike ûnderwerprigel, in koarte oansprek en in heldere fraach of boadskip.

De wize wêrop't de skriuwer de lêzer oansprekt oan it begjin fan in brief of e-mail, lykas 'Bêste Jan' of 'Geachte mefrou'. It oansprek past by de ferhâlding tusken skriuwer en lêzer.

De lêste wurden fan in brief of e-mail, lykas 'Mei freonlike groetnis', folge troch de namme fan 'e skriuwer. In goede ôfsluting past by 'e toan fan it hiele boadskip.