Fries (leesvaardigheid)
Dit domein toetst oftst Fryske teksten begripe kinst. De teksten komme út kranten, tydskriften, brieven, reklames en ferhalen. De fragen freegje net om alles, mar om ien punt: wat is de haadgedachte, hokker detail stiet der, wêrom docht ien dat, en wat betsjut dat wurd hjir. Wa't earst de fragen lêst en dêrnei allinnich yn de tekst siket nei itselde wurd, ferliest punten.
Hokker soarten fragen binne der
- Globaal lêzen: haadgedachte, doel fan de tekst, foar hokker publyk is it skreaun, titel by de tekst.
- Gericht lêzen: in namme, nûmer, plak, tiid of reden opsykje.
- Ynterpretaasje: toan of hâlding fan de skriuwer, betsjutting fan in wurd yn dizze sin, ferwizings (dy, dat, dêr, hy).
- Ferbannen: oarsaak (om't, want), gefolch (dus, dêrtroch), tsjinstelling (mar, dochs, lykwols), foarbyld (bygelyks).
Stappenplan
- Lês earst de fraach. Dy fertelt dy wêr't it antwurd wêze moat.
- Lês dan de hiele tekst ien kear troch, sûnder te stopjen.
- Gie werom nei it stik dêr't it antwurd stean moat en skriuw it bewiis oer.
- Foltôgje it antwurd yn dyn eigen wurden en kontrolearje by de tekst.
Foarbyld mei redenaasje
Tekst: "De bibleteek fan Ljouwert giet fan septimber ôf ek op snein iepen. 'In soad minsken wolle yn it wykein lêze,' seit de direkteur. Mar op snein is de bibleteek mar oant 12 oere iepen, om't der te min personiel is." Fraach: Wêrom is de bibleteek op snein mar oant 12 oere iepen? Antwurd: Om't der te min personiel is. Redenaasje: it wurd "om't" jout de oarsaak. It earste part fan de tekst (minsken wolle lêze) is it doel fan it nije plan, net de reden foar de koarte iepeningstiid. Wa't dat trochinoar hellet, kiest it ferkearde antwurd.
Fallen dêr't punten mei ferlern wurde
- Fertaling: keapje = keapje (buy), ferkeapje = ferkeapje (sell); wurde = wurde (become).
- Negation: net, gjin, nea, allinnich. By in fraach oer wat NET wier is, lêze in soad kandidaten oer it lytse wurd hinne.
- Ferwizings: by "dy" of "it" moatst even weromlêze nei hokker wurd oft it wiist.
- Eigen kennis ynstee fan de tekst: it antwurd moat yn de tekst stean.
- Fraachwurden: wa, wat, wannear, wêr, hokker, hoefolle, wêrom.