Geleide vertaling van Socrates' ironische openingszin
Bij een geleide vertaling van Plato, Apologie 17a krijgt een leerling deze Griekse zin: ὅτι μὲν ὑμεῖς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πεπόνθατε ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ οἶδα· ἐγὼ δ' οὖν καὶ αὐτὸς ὀλίγου ἐμαυτοῦ ἐπελαθόμην, οὕτω πιθανῶς ἔλεγον. De opdracht heeft drie vaste momenten: eerst een werkvertaling in correct Nederlands, dan een toelichting bij twee grammaticale knelpunten, en ten slotte een revisie na peerfeedback. De leraar benadrukt dat οὐκ οἶδα niet automatisch 'ik weet het niet' betekent, dat δ' οὖν een hernemende functie heeft en dat ὀλίγου + genitief bijna als een vaste uitdrukking werkt. Een medeleerling vertaalt ὀλίγου ἐμαυτοῦ ἐπελαθόμην als 'ik vergat mijzelf bijna' en οὕτω πιθανῶς ἔλεγον als 'zo overtuigend spraken zij'. De docent vraagt de leerling de fouten te lokaliseren en te beargumenteren welke vertaling de ironie van Socrates het beste bewaart. Er is een woordenboek toegestaan, maar geen commentaar. De definitieve vertaling mag maximaal 45 woorden tellen.
1. Geef een werkvertaling van de zin en verantwoord je keuzes bij οὐκ οἶδα, δ' οὖν en ὀλίλου ἐμαυτοῦ ἐπελαθόμην.
Read the worked answer
Werkvertaling: 'Dat u, mannen van Athene, door mijn aanklagers iets hebt ondervonden, weet ik niet; maar ikzelf ben in elk geval op een haar na mijzelf vergeten, zo overtuigend spraken zij.'
Toelichting: οὐκ οἶδα is een gewone mededeling 'ik weet het niet', geen eufemisme; de tegenstelling ligt in μέν ... δέ. δ' οὖν is hernemend: 'maar in elk geval ikzelf'. ὀλίγου is genitief van graad bij ἐπελαθόμην: 'op een haar na'; het aoristisch ἐπελαθόμην geeft een afgeronde gebeurtenis. οὕτω πιθανῶς ἔλεγον slaat op de aanklagers: 'zo overtuigend spraken zij'. De ironie zit hierin dat Socrates zegt bijna zichzelf te zijn vergeten door hun overtuigingskracht, terwijl hij juist ontkent een redenaar te zijn.
2. De medeleerling vertaalt 'ik vergat mijzelf bijna' en 'zo overtuigend spraken zij'. Welke correcties zijn nodig en hoe beïnvloeden die de weergave van Socrates' ironie?
Read the worked answer
De medeleerling maakt twee fouten. Ten eerste: 'ik vergat mijzelf bijna' is niet ongrammaticaal, maar verliest de graadconstructie ὀλίγου ἐμαυτοῦ: de genitief hoort bij ὀλίγου en betekent 'op een haar na'. Beter is: 'ik was op een haar na mijzelf vergeten'. Ten tweede is 'zo overtuigend spraken zij' op zich correct, maar de leerling moet haar betrekken op οἱ κατήγοροι, niet op Socrates. De ironie wordt pas zichtbaar als de vertaling laat horen dat Socrates zich laat meeslepen door zijn tegenstanders, terwijl hij beweert geen retoricus te zijn. De revisie moet dus (a) de genitief analyseren, (b) het onderwerp van ἔλεγον expliciet maken en (c) de zelfironie bewaren.