Ionische vormen en prolepsis bij Herodotus 1.5.3
Een leerling krijgt bij taalkunde deze zin van Herodotus (1.5.3): ἐγὼ δὲ περὶ μὲν τούτων οὐκ ἔρχομαι ἐρέων ὡς οὕτως ἢ ἄλλως ταῦτα ἐγένετο, τὸν δὲ οἶδα αὐτὸς πρῶτον ὑπάρξαντα ἀδίκων ἔργων ἐς τοὺς Ἕλληνας, τοῦτον σημήνας προβήσομαι ἐς τὸ πρόσω τοῦ λόγου, ὁμοίως σμικρὰ καὶ μεγάλα ἄστεα ἀνθρώπων ἐπεξιών. De opdracht bestaat uit drie stappen: (1) benoem twee Ionische vormen en verklaar ze vanuit het Attisch, (2) analyseer de syntaxis van τὸν δέ ... τοῦτον σημήνας, (3) leg uit waarom ἐρέων niet als gewone tegenwoordige tijd mag worden vertaald. De leraar heeft gezegd dat ἄστεα een derde declinatievorm is en dat ἐπεξιών bij ὁμοίως σμικρὰ καὶ μεγάλα hoort. Een medeleerling denkt dat ἐρέων een optativus is en vertaalt 'ik zou willen zeggen'. De docent wil dat de leerling dit met vormkenmerken weerlegt. Er is een rijtje Attische paradigma's beschikbaar, maar geen vertaling.
1. Benoem twee Ionische vormen uit de zin, verklaar ze vanuit het Attisch en weerleg de analyse dat ἐρέων een optativus is.
Read the worked answer
Twee Ionische vormen zijn ἐρέων en ἄστεα. ἐρέων is het Ionische participium futurum van ἐρέω/λέγω: stam ἐρε- + -ων; Attisch is ἐρῶν (van ἐρῶ). Het is dus geen optativus: een optativus zou bijvoorbeeld ἐρέοι zijn. ἄστεα is het onzijdige meervoud van ἄστυ; Attisch is ἄστη. De vorm is te herkennen aan de uitgang -εα. ἐπεξιών is een participium praesens van ἐπέξειμι en hoort bij ὁμοίως σμικρὰ καὶ μεγάλα: 'terwijl ik zowel kleine als grote steden onderzoek'. De leerling kan dus niet volstaan met 'ik zou willen zeggen'; ἐρέων is een toekomend deelwoord dat intentie uitdrukt.
2. Analyseer de syntaxis van τὸν δέ ... τοῦτον σημήνας en leg uit waarom τοῦτον niet als een nieuw object mag worden gelezen.
Read the worked answer
τὸν δέ is vooruitwijzend object bij οἶδα: 'hem echter ken ik als de eerste die...'. Het is een prolepsis: het object wordt uit het bijzinnetje naar voren gehaald. Daarna herneemt τοῦτον σημήνας het eerdere τὸν δέ: 'hem hebben aangewezen hebbende, zal ik verdergaan'. σημήνας is een aoristus participium, en de handeling gaat vooraf aan προβήσομαι. De constructie is dus: οἶδα + object + participium ὑπάρξαντα, en vervolgens τοῦτον σημήνας als resumptieve bijstelling. Wie τοῦτον als een geheel nieuw object leest, verliest de samenhang en maakt van één vooruitwijzende constructie twee losse zinnen.