Pericles' lijkrede tussen democratisch zelfbeeld en modern museumlabel
Een museum in Amsterdam toont in een tentoonstelling over democratie twee wandteksten naast een foto van de Pnyx. Tekst A zegt: 'Pericles' lijkrede bewijst dat de Atheense democratie al in 431 v.Chr. de waarden van vrije meningsuiting en gelijkheid bezat.' Tekst B zegt: 'De lijkrede is propaganda: dezelfde stad die deels vrouwen, slaven en metoiken uitsloot, viert zichzelf.' Een leerling moet voor een spreekbeurt kiezen welke tekst hij als uitgangspunt neemt. Hij heeft de vertaling van Thucydides 2.37 en 2.40 gelezen, waarin Pericles spreekt over ἐλευθέρως πολιτεύομεν en over het niet alleen voor zichzelf maar ook voor de stad zorgen. De docent eist dat hij beide teksten recht doet: hij moet één anachronisme in A aanwijzen en één historische kern in B erkennen, en daarna uitleggen hoe de receptie van de rede sinds de negentiende eeuw is gebruikt in debatten over nationale identiteit. Er mogen geen andere bronnen worden gebruikt dan de vertaalde fragmenten en de wandteksten. Het antwoord telt maximaal 180 woorden.
1. Wijs één anachronisme aan in tekst A en leg uit waarom het begrip 'vrije meningsuiting' hier problematisch is.
Read the worked answer
Tekst A maakt van 'vrije meningsuiting' een modern grondrecht. In Athene bestond weliswaar parrhesia, maar die was geen constitutioneel recht voor iedereen: vrouwen, slaven en metoiken waren uitgesloten, en de volksvergadering kon sprekers ook straffen. Ook 'gelijkheid' moet worden beperkt tot gelijkheid voor de wet onder burgers. De lijkrede is een rituele rede, geen juridische tekst. Het anachronisme is dus niet dat Athene over vrijheid sprak, maar dat A die vrijheid als een algemeen, beschermd recht presenteert.
2. Erken één historische kern in tekst B en leg uit hoe de receptie van Pericles' rede sinds de negentiende eeuw in debatten over nationale identiteit is gebruikt.
Read the worked answer
B heeft een historische kern: de Atheense democratie was beperkt, en de lijkrede idealiseert de stad. Toch is 'propaganda' te simpel: Thucydides geeft Pericles een rede die ook offers en inspanning noemt, en het genre van de epitaphios bevat conventionele lof. De receptie sinds de negentiende eeuw laat zien hoe de rede werd gebruikt voor nationale en later Europese identiteit: als bewijs van westerse vrijheid, maar ook als voorbeeld van imperialisme. De leerling moet dus zowel de exclusie als de zelfrepresentatie noemen en laten zien dat moderne toe-eigening selectief is.