VWO Kunst (algemeen) key terms

Dat wat op een kunstwerk te zien is: de afgebeelde personen, objecten, handelingen en de ruimte waarin ze zich bevinden. De voorstelling staat los van de manier waarop die is geschilderd of gebouwd; die noem je de vormgeving.

De manier waarop een kunstenaar of ontwerper vorm, kleur, licht, lijn, textuur en ruimte inzet om een beeld op te bouwen. Vormgeving is te onderscheiden van de voorstelling: twee werken kunnen hetzelfde onderwerp tonen met een heel verschillende vormgeving.

De ordening van beeldelementen binnen het kader van een werk: waar liggen de hoofdmomenten, hoe lopen de lijnen, hoe is het vlak verdeeld. Een compositie kan symmetrisch of asymmetrisch, gesloten of open, statisch of dynamisch zijn.

Het tegenover elkaar zetten van kleuren om een effect te bereiken, bijvoorbeeld warm tegenover koud, licht tegenover donker of complementair tegenover elkaar. Kunstenaars gebruiken contrast om spanning, diepte of aandacht voor een bepaald deel van het beeld te maken.

Ruimtesuggestie waarbij denkbeeldige lijnen naar een verdwijnpunt op de horizon lopen, zodat voorwerpen kleiner worden naarmate ze verder weg staan. Dit principe werd in de renaissance ontwikkeld en werkt nog steeds in tekenkunst, schilderkunst en fotografie.

Sterk contrast tussen licht en donker binnen één voorstelling, waarbij een lichtbron figuren of voorwerpen uit een donkere omgeving laat oplichten. Het effect vergroot dramatiek en ruimtelijkheid en is vooral bekend uit de schilderkunst van de zeventiende eeuw.

De leer van de betekenis van beeldelementen: welke verhalen, symbolen en attributen herken je in een werk en waar komen die vandaan. Iconografie gaat verder dan beschrijven en vraagt kennis van bijvoorbeeld religieuze, mythologische of politieke tradities.

Een kunstwerk plaatsen in de tijd, plaats en cultuur waarin het ontstond, door te kijken naar opdrachtgevers, technieken, politieke situatie, religie en heersende ideeën. Daarmee verklaar je waarom een werk er zo uitziet en niet anders.

Een herkenbaar, terugkerend element in de vormgeving van een kunstenaar, groep of periode, zoals een bepaald kleurgebruik, een lijnvoering of een behandeling van de ruimte. Met stijlkenmerken kun je werken van verschillende makers of periodes vergelijken.

De manier waarop publiek, critici en instellingen een kunstwerk ontvangen en waarderen, en hoe die waardering in de loop van de tijd kan veranderen. Receptieonderzoek kijkt naar recensies, tentoonstellingen, schandalen en de positie van een werk in de canon.

Systematisch twee of meer kunstwerken naast elkaar leggen en daarbij zowel overeenkomsten als verschillen benoemen in voorstelling, vormgeving, functie en context. Het doel is niet opsommen maar verklaren waarom de werken juist op die punten verschillen.

Verzamelnaam voor stromingen vanaf ongeveer 1880 tot 1945 die breken met de klassieke academische traditie. Kenmerkend zijn experiment met vorm, nadruk op het eigene van het medium en het idee dat kunst de samenleving kan vernieuwen.

Letterlijk de voorhoede: kunstenaars die met nieuwe, vaak provocerende kunst vooruitlopen op de rest van de samenleving en zich verzetten tegen gevestigde instituties en smaak. De term wordt vooral gebruikt voor bewegingen in de vroege twintigste eeuw.

Richting vanaf circa 1870 waarbij schilders buiten werkten om vluchtige lichteffecten en kleur vast te leggen met losse toetsen en ongemengde verf. Onderwerp was het dagelijks leven en het landschap, niet de grote historietaferelen van de officiële salon.

Richting vanaf circa 1907 die het beeld opbouwt uit geometrische vlakken en het onderwerp vanuit meerdere gezichtspunten tegelijk toont. Daarmee worden de klassieke eenheid van standpunt en het illusionistische lijnperspectief losgelaten.

Richting waarin kunstenaars hun innerlijke ervaring centraal stellen en daarvoor felle, onnatuurlijke kleuren, vervormingen en heftige lijnen gebruiken. Het gaat om emotie en subjectieve beleving, niet om een natuurgetrouwe weergave van de zichtbare werkelijkheid.

Italiaanse beweging vanaf 1909 die de moderne tijd wilde vieren: snelheid, machine, oorlog en dynamiek. Kunstenaars gebruikten kubistische technieken om beweging in één beeld te vangen en verspreidden opruiende manifesten.

Internationale beweging rond 1916 die de rationele, nationalistische cultuur die tot de Eerste Wereldoorlog leidde wilde ondermijnen met absurditeit, toeval en anti-kunst. Collage, fotomontage en de readymade waren typische middelen.

Richting vanaf circa 1924 die het onderbewuste, de droom en het irrationele wilde verbeelden. Kunstenaars combineerden herkenbare elementen op onlogische wijze tot droombeelden, of werkten automatisch, zonder bewuste controle van de hand.

Kunst waarin geen herkenbare voorstelling van de zichtbare werkelijkheid meer wordt gegeven; vorm, kleur, lijn en compositie zijn het onderwerp zelf geworden. Vanaf circa 1910 ontwikkelen verschillende kunstenaars deze richting min of meer onafhankelijk van elkaar.

Een alledaags, industrieel vervaardigd voorwerp dat een kunstenaar uitkiest en als kunstwerk presenteert, zoals Duchamp deed met een urinoir. De vraag wat kunst is verschuift daarmee van het zelf maken naar het kiezen en benoemen.

Nederlandse beweging vanaf 1917 rond Mondriaan, Van Doesburg en Rietveld, die streefde naar een universele, harmonische beeldtaal met rechte lijnen, primaire kleuren en niet-kleuren. Schilderkunst, vormgeving en architectuur werden daarbij bewust met elkaar verbonden.

Duitse school voor kunst, vormgeving en architectuur (1919-1933) die ambacht, industrie en theorie combineerde. Het ideaal was functionele, betaalbare vormgeving voor een breed publiek; de school werd door de nazi's gesloten en beïnvloedde de internationale modernistische vormgeving.

Ontwerpprincipe waarbij de vorm in de eerste plaats volgt uit de functie en de constructie, en waarbij ornament wordt afgewezen. Het leidde tot sobere, heldere gebouwen en gebruiksvoorwerpen die geschikt moesten zijn voor massaproductie.

Een werk waarin meerdere kunsten zijn samengebracht tot één totaalbeleving, bijvoorbeeld architectuur, interieur, meubels en kunstnijverheid in één samenhangend ontwerp. Het ideaal leefde sterk bij jugendstil, Bauhaus en De Stijl.

Openbare, programmatische tekst waarin een groep kunstenaars verklaart wat zij willen en waar zij tegen zijn. Manifesten waren een belangrijk middel van de avant-garde om aandacht te vragen en een beweging een herkenbaar gezicht te geven.

Techniek waarbij losse foto's worden geknipt en opnieuw samengevoegd tot een nieuw beeld, vaak met een kritische of satirische boodschap. De techniek werd vooral in de jaren twintig en dertig gebruikt door Dada en later veel in de reclame.

Cultuur die vanaf circa 1950 door massamedia, reclame en industrie aan een breed publiek wordt aangeboden, zoals popmuziek, film, televisie en mode. Kenmerkend is de spanning tussen commercie en vermaak enerzijds en kritische reflectie daarop anderzijds.

Term van Adorno en Horkheimer voor het industrieel produceren van cultuur als handelswaar, waarbij standaardisering en commercie de inhoud bepalen en het publiek tot consument wordt gemaakt. Het begrip wordt gebruikt om massaproductie van vermaak kritisch te analyseren.

Richting vanaf de late jaren vijftig waarin kunstenaars beelden uit de massacultuur overnemen en in kunst omzetten: reclame, strips, filmsterren, verpakkingen. Vaak met technieken uit de grafische industrie, zoals zeefdruk, en met ironische distantie ten opzichte van het origineel.

Kunststroming vanaf de jaren zestig waarin de idee belangrijker is dan het uitgevoerde object. Het werk kan bestaan uit tekst, instructie, documentatie of een tijdelijke actie; daarmee worden ook de rol van het museum en de verkoopbaarheid van kunst ter discussie gesteld.

Reactie op het modernisme vanaf de jaren zeventig, gekenmerkt door wantrouwen tegen grote verhalen en vooruitgangsidealen en door spel met stijlen, citaten, ironie en populaire cultuur. De scheiding tussen hoge en lage kunst wordt daarbij bewust doorbroken.

Het navolgen van de stijl van een andere kunstenaar of periode, vaak als speelse imitatie zonder direct kritische bedoeling. In postmodern werk wordt pastiche gebruikt om te tonen dat alle stijlen beschikbaar zijn en dat originaliteit problematisch is geworden.

Kunstvorm waarbij video het medium is, sinds de jaren zestig mogelijk door draagbare camera's. Video werd ingezet als kritiek op televisie, als registratie van performances en als ruimtelijke presentatie met één of meer schermen in een tentoonstelling.

Kunstvorm waarin de kunstenaar zelf met lichaam, handeling en tijd als materiaal voor publiek optreedt. De uitvoering is het werk; er blijft hooguit documentatie over. Performance doorbreekt vaak de scheiding tussen kunst en leven en tussen maker en beschouwer.

Ruimtelijk kunstwerk waarbij de beschouwer het werk binnengaat en verschillende elementen, zoals objecten, licht, geluid en video, samen een ervaring vormen. De opstelling in de ruimte hoort bij het werk en verschilt daarom vaak per tentoonstelling.

Het bewust overnemen van bestaande beelden of objecten van anderen in een eigen werk, bijvoorbeeld uit reclame, kunstgeschiedenis of massamedia. Het doel is vaak kritiek op originaliteit, auteurschap en de autoriteit van het museum.

Groep binnen een samenleving met eigen normen, stijl en rituelen die zich afzet tegen de dominante cultuur, zoals punk of hiphop. Subculturen leveren vaak stijlen en betekenissen die later door de massacultuur worden opgenomen en gecommercialiseerd.

Cultuur waarin het publiek niet alleen consumeert maar ook zelf produceert en deelt, bijvoorbeeld via sociale media, remixes en fan-community's. Dit verandert de verhouding tussen maker, publiek en professionele instituties zoals musea en omroepen.

Proces waarbij economieën, media en culturen wereldwijd steeds sterker met elkaar verbonden raken. In de kunst leidt dat tot internationale tentoonstellingen en uitwisseling, maar ook tot discussie over westerse dominantie en over lokale identiteit.