De cum-bijzin en de gezanten van Caesar: één punt, twee lezingen
Een leerling zit in de laatste twintig minuten van het schoolexamen en moet een ongezien prozafragment van ongeveer 95 woorden vertalen. Het fragment begint zo: 'His rebus cognitis legati, cum ad oppidum venissent, pacem petierunt.' In de marge staat alleen de opmerking van de docent: 'cum + conjunctief: bepaal zelf de functie.' De volgende zin luidt: 'Caesar, castris munitis, legatos ad hostes misit, qui dicerent se pacem paratos esse accipere.' De leerling twijfelt of 'qui dicerent' een doel-, gevolg- of oorzakelijke bijzin is en of 'se' op Caesar dan wel op de gezanten slaat. Het woordenboek geeft bij 'paratus' drie betekenissen: 'gereed', 'toegerust' en 'voorbereid'. Het correctievoorschrift kent één punt toe voor de juiste weergave van de bedoeling van de gezanten en één punt voor de vertaling van 'paratos esse accipere'; een foutieve weergave van 'se' kost bovendien een halve punt.
1. Bepaal de functie van de cum-bijzin in de eerste zin en onderbouw je keuze met twee syntactische en één contextueel argument. Laat ook zien waarom de andere lezing afvalt.
Read the worked answer
Stap 1, syntaxis: 'cum' gaat hier samen met 'venissent', een plusquamperfectum conjunctief. In narratief proza is 'cum' + conjunctief in deze combinatie de standaardvorm van het cum historicum of temporale: 'toen zij bij de stad gekomen waren'. Stap 2, de concurrerende lezing: de concessieve cum is syntactisch mogelijk, maar eist een contrast in de hoofdzin, bijvoorbeeld 'tamen', 'nihilominus' of een handeling die tegen de verwachting ingaat. De hoofdzin 'pacem petierunt' bevat zo'n signaal niet; hij zet juist de handeling voort die met 'his rebus cognitis' is ingezet. Stap 3, context: de ablativus absolutus 'his rebus cognitis' levert het temporele kader, en de cum-bijzin werkt daarbinnen als nadere tijdsbepaling. Conclusie: vertaal met 'toen' of 'nadat', niet met 'hoewel'. Wie hier 'hoewel' schrijft, voegt een tegenstelling toe die de bron niet geeft.
2. Kies voor 'qui dicerent' tussen een doel-, gevolg- en oorzakelijke bijzin. Welk signaal in de zin is doorslaggevend, en welke twee alternatieven vallen af?
Read the worked answer
Doorslaggevend is het werkwoord 'misit': een vorm van 'mittere' met daaropvolgend 'qui' + conjunctief introduceert in klassiek proza heel vaak een betrekkelijke bijzin met doel, 'om ... te'. De gezanten worden gestuurd met een opdracht; de inhoud van 'dicerent' is precies wat zij moeten overbrengen. De gevolg-lezing valt af: een gevolgbijzin vraagt om een uitdrukking van mate of hoedanigheid in de hoofdzin ('tam', 'talis', 'ita') of om een feitelijk resultaat dat al vaststaat; hier is het resultaat nog niet bereikt, het is de bedoeling. De oorzakelijke lezing valt af: dan zou de bijzin een feit als gegeven presenteren ('omdat zij nu eenmaal zeiden'), maar dat zij iets zeggen, is hier juist de opdracht en niet een vooronderstelde oorzaak. Vertaling: '... die hij naar de vijanden stuurde om te zeggen dat ...'.
3. Vertaal 'se pacem paratos esse accipere' en leg uit waarom 'se' naar de gezanten verwijst en niet naar Caesar.
Read the worked answer
De constructie is een indirecte rede binnen de betrekkelijke bijzin: 'dicerent' is een verbum dicendi en de inhoud staat in de accusativus cum infinitivo, 'se ... paratos esse accipere'. In de indirecte rede verwijst 'se' naar de persoon die aan het woord is, dat wil zeggen naar het onderwerp van het verbum dicendi. Het onderwerp van 'dicerent' is 'qui', en 'qui' verwijst naar 'legatos'. Dus: zij zeggen dat zijzelf bereid zijn de vrede te aanvaarden. Een verwijzing naar Caesar zou 'eum' of 'illum' vragen, of een constructie waarin Caesar zelf de spreker is; dat is hier niet het geval. 'Paratos esse' betekent hier niet 'voorbereid zijn' in de zin van een nog uit te voeren handeling, maar 'bereid zijn'; 'accipere' is de infinitivus die bij 'paratus' hoort. Vertaling: 'om te zeggen dat zij bereid waren de vrede te aanvaarden'.