VWO Latijnse taal en cultuur key terms

Een geheime samenzwering, in het bijzonder de poging van Catilina in 63 v.Chr. om met geweld de macht in Rome te grijpen; Sallustius beschrijft haar in zijn monografie als moreel verval van de elite.

Het geheel van ongeschreven normen en gebruiken van de voorouders dat als richtsnoer gold voor politiek en persoonlijk gedrag; Romeinse auteurs gebruiken het begrip om eigentijdse veranderingen te bekritiseren.

Letterlijk 'mannelijkheid', maar in het politieke en literaire taalgebruik: moed, betrouwbaarheid en verdienste voor de gemeenschap. Het begrip is een kernwaarde in historiografie en lofrede en wordt vaak tegenover fortuna geplaatst.

Lot of toeval, maar ook de wisselvalligheid van het menselijk bestaan. In geschiedschrijving en tragedie fungeert fortuna als tegenspeelster van menselijk beleid en virtus.

De juiste houding tegenover goden, vaderland en familie, met nadruk op plichtsvervulling en toewijding. In de Aeneis is pietas het centrale kenmerk van Aeneas, tegenover furor en eigenbelang.

Razernij of buiten zichzelf zijn, vaak door goddelijke inwerking of hartstocht veroorzaakt. In epische en tragische teksten markeert furor het verlies van rede en de overtreding van grenzen.

Grieks begrip voor overmoed: het overschrijden van de aan de mens gestelde grenzen, wat in tragedie en epiek tot ondergang leidt. Latijnse auteurs gebruiken verwante woorden als superbia en insolentia.

Geen klassiek Latijns woord; correct is 'declamatio': de retorische oefenredevoering over een fictief of historisch geval, die deel uitmaakte van het Romeinse onderwijs en stijl en argumentatie van latere auteurs beïnvloedde.

Een declamatie-oefening waarin twee partijen een juridisch of moreel twistpunt bepleiten, vaak met een paradoxale casus. Via Seneca maior kennen we talrijke voorbeelden van deze oefenvorm.

Een declamatie-oefening waarin een historische of mythologische figuur wordt aangeraden of ontraden een bepaalde beslissing te nemen. De vorm oefent het genre van de politieke redevoering.

Stijlfiguur waarbij een afwezige, dode of abstracte entiteit sprekend wordt ingevoerd, bijvoorbeeld het vaderland dat de spreker toespreekt. Cicero gebruikt haar in de Catilinarische redes voor dramatisch effect.

Het zich plotseling richten tot een persoon, godheid of ding dat niet als gesprekspartner aanwezig is. In poëzie doorbreekt de apostrofe de vertelling en vestigt de aandacht op de emotionele lading.

Het voorstellen van een abstract begrip of levenloos iets als handelend wezen, zoals Fama of Discordia in de epiek. De figuur kan één woord betreffen of een hele scène dragen.

Een tekst of passage waarin de letterlijke betekenis systematisch verwijst naar een tweede, vaak filosofische of morele betekenis. In Latijnse literatuur is de allegorische lezing vooral bij interpretatie van mythen van belang.

Een concreet voorbeeld uit heden of verleden dat een algemene stelling ondersteunt, een vast onderdeel van retorica en historiografie. Het voorbeeld kan ook een waarschuwing zijn en heet dan exemplum in deterius.

Een korte, algemeen geformuleerde uitspraak met morele strekking, veel gebruikt in redevoeringen en satire. De sententia besluit vaak een betoog of dient als pauzemoment in een betoogtrant.

Beknoptheid als stilistisch ideaal, vooral in historiografie en redevoering: veel zeggen met weinig woorden. Sallustius en Tacitus worden gewaardeerd om hun compacte, soms abrupte zinsbouw.

Het bewust vermijden van vloeiende, symmetrische zinsbouw, zodat een tekst onregelmatig en gespannen klinkt. Sallustius' stijl met korte, asymmetrische zinsdelen is het klassieke voorbeeld.

Het uiteenplaatsen van woorden die syntactisch bij elkaar horen, bijvoorbeeld een zelfstandig naamwoord en zijn bijvoeglijk naamwoord of een voorzetsel en zijn naamval. Het middel benadrukt woorden en vertraagt het leesproces.

Wisselende ordening van twee parallelle woordparen, in patroon ABBA, zoals 'arma virumque' tegenover 'ferro et flamma'. De kruisstelling markeert tegenstelling en versterkt het ritme van de zin.

Herhaling van hetzelfde woord of dezelfde woordgroep aan het begin van opeenvolgende zinnen of versregels. De figuur geeft nadruk en emotionele stijging aan een passage.

Reeks van drie parallel opgebouwde zinsdelen of woordgroepen, vaak met stijgende lengte. Cicero gebruikt het tricolon crescens als hoogtepunt van een opsomming in een redevoering.

Een kunstig opgebouwde zin die uit meerdere zinsdelen bestaat en pas aan het einde syntactisch en ritmisch wordt afgesloten. De periodos is kenmerkend voor de klassieke redevoeringsstijl en vraagt om analyse van de zinsbouw.

Versvoet van één lange en twee korte lettergrepen, in schema -∪∪. De dactylus vormt de bouwsteen van het hexameter, waarin hij vrij met de spondee mag afwisselen.

Versvoet van twee lange lettergrepen, in schema --. In het dactylische hexameter kan de spondee elke dactylus vervangen, behalve in de vijfde voet, waar de dactylus overheerst.

Versmaat van zes voeten, in Latijnse epiek dactylisch, waarbij de vijfde voet bij voorkeur een dactylus is en de zesde een spondee. Het vers wordt afgesloten met een vaste cesuur en is het standaardvers van epos en satire.

Verspaar bestaande uit een hexameter gevolgd door een pentameter, gebruikt in liefdeselegie, epigram en brief. De pentameter heeft een vaste vorm met tweemaal een lange lettergreep aan het eind.

Het doorlopen van de zin over het vers- of regelaars einde heen, zodat syntactische eenheid en versgrens niet samenvallen. Het middel kan spanning opwekken of een woord extra gewicht geven.

Een woordgrens binnen een versvoet, vooral de vaste snede in de derde voet van de hexameter. De cesuur bepaalt het ritme van de versregel en is van belang bij het scanderen.

Zinsdeel met een zelfstandig naamwoord in de ablativus en een bijvoeglijk naamwoord of deelwoord in dezelfde naamval, dat een bijzin vervangt. Het geeft tijd, oorzaak, voorwaarde of toegeving aan.

Een deelwoord dat in naamval, getal en geslacht bij een zelfstandig naamwoord van de hoofdzin hoort en daarmee een bijzin vormt. Het onderscheidt zich van de ablativus absolutus doordat het deelwoord niet zelfstandig is.

Verbaal bijvoeglijk naamwoord op -ndus dat verplichting of noodzakelijkheid uitdrukt, bijvoorbeeld delenda. Het komt voor in de gerundivumconstructie en in de accusativus cum infinitivo bij werkwoorden van zorg en overtuiging.

Constructie waarin een infinitief met een zelfstandig naamwoord of voornaamwoord in de accusativus als onderwerp fungeert. Ze komt voor bij werkwoorden van zeggen, denken, weten en waarnemen en wordt in het Nederlands vaak met een bijzin vertaald.

Werkwoordsvorm die mogelijkheid, wens, aansporing of afhankelijkheid uitdrukt en in bijzinnen vaak door het voegwoord wordt bepaald. In hoofdzinnen kan hij twijfel of een beleefd bevel aanduiden.

Voegwoord met twee hoofdfuncties: met indicativus een tijds- of vergelijkingsbijzin, met coniunctivus een doel-, gevolg- of toegevende bijzin. De vertaling hangt dus af van de wijs van het werkwoord.

Voegwoord of voorzetsel. Met coniunctivus leidt het een bijzin in die tijd, oorzaak, toegeving of omstandigheid uitdrukt; met indicativus staat het voor 'toen' of 'wanneer' en het voorzetsel cum betekent 'met'.

Het overdragen van een woord naar een betekenisgebied waartoe het niet letterlijk behoort, zoals 'een zee van zorgen'. In de retorica is translatio een van de belangrijkste middelen om iets levendig en overtuigend voor te stellen.

Het onderdeel van een redevoering waarin de spreker de gunst en aandacht van het publiek probeert te winnen, vaak door bescheidenheid of lof. Cicero en latere redenaars gebruiken het als vaste opening van een toespraak.

Het Latijnse epos van Vergilius in twaalf boeken over Aeneas' tocht uit Troje naar Italië en de vestiging van Romeinse voorouders. Het werk verbindt mythologie met de Augusteïsche ideologie en is de centrale tekst van het schoolcurriculum.

Het bewust wedijveren met een voorganger of voorbeeld, een kernbegrip in de Latijnse literaire imitatio. Romeinse auteurs herschrijven Griekse modellen en maken van navolging een eigen, competitieve kunst.

De navolging van eerdere auteurs, genres en stijlen als fundament van literair onderwijs en productie. Imitatio is geen slaafse kopie maar een selectief hergebruik dat met aemulatio gepaard gaat.