Catullus zonder context: woordplaatsing, aangesprokene en het slotwoord
Een leerling krijgt op het examen een ongezien gedicht van vier regels voorgelegd, dat in de les niet is behandeld: 'Odi et amo. Quare id faciam, fortasse requiris? / Nescio, sed fieri sentio et excrucior.' De opdracht luidt: 'Bespreek hoe de dichter de innerlijke tweestrijd gestalte geeft.' De leerling heeft geleerd dat Catullus in zijn polymetra en epigrammen vaak een conversationeel register gebruikt, maar weet niet goed hoe hij 'fortasse requiris' en 'nescio' moet wegen. Hij heeft de neiging het gedicht te lezen als een liefdesverklaring, maar zijn docent heeft hem gewaarschuwd voor een al te autobiografische lezing. De normering vraagt expliciet om aandacht voor woordplaatsing, voor de rol van de toegesprokene en voor de betekenis van het slotwoord. Er zijn drie deelpunten te verdienen, en een antwoord dat alleen de strekking samenvat levert er nul op.
1. Bespreek hoe de woordplaatsing en de zinsbouw van regel 1 de tegenstelling tussen 'odi' en 'amo' versterken.
Read the worked answer
In 'Odi et amo' staan de twee tegengestelde werkwoorden op de uiterste posities van de mededeling: 'odi' opent, 'amo' sluit. Het enige verbindende element, 'et', staat ertussen en maakt van twee tegenpolen één mededeling: geen van beide krijgt voorrang en er is geen middenterm. De begin- en eindpositie vallen samen met de natuurlijke klemtoon van de zin. Voeg daarbij de lengte: drie woorden, en de tegenstelling wordt niet uitgelegd maar neergezet. In de tweede zin verschuift de aandacht naar de lezer ('quare id faciam, fortasse requiris'): de vraag herhaalt de paradox en plaatst haar in een dialoog. Zo wordt de lezer medeplichtig: die herkent de vraag, en het antwoord 'nescio' weigert vervolgens precies de verklaring die de lezer verwachtte.
2. Wat is de functie van 'fortasse' en 'requiris' voor de opbouw van het gedicht? Betrek in je antwoord de verhouding tussen vraag en antwoord.
Read the worked answer
De toegesprokene is niet een geliefde maar een denkbeeldige vraagsteller, feitelijk de lezer. 'Fortasse' ('misschien') maakt de vraag voorspelbaar en algemeen: iedereen zou dit vragen. 'Requiris' zet de lezer in de rol van ondervrager en de dichter in de rol van ondervraagde; dat past bij de gesprekstoon van het epigram. Belangrijker is de structurele functie: de vraag formuleert de tegenwerping die de dichter niet kan beantwoorden, namelijk 'waarom doe je dat?', en bereidt zo het 'nescio' voor. De vraag is dus geen retorische franje maar de opmaat naar de bekentenis van onwetendheid. Zonder 'requiris' zou 'nescio' in de lucht hangen; nu is het een antwoord op een concrete vraag. Zo draagt de toegesprokene de redenering van het gedicht.
3. Leg uit waarom 'excrucior' een effectief slotwoord is. Betrek vorm, tijd en plaats in de regel.
Read the worked answer
Het gedicht eindigt met het enige lichamelijke woord: 'excrucior', 'ik word gemarteld', van 'crux', kruis. Drie effecten. Ten eerste is de vorm passief, terwijl 'odi' en 'amo' actief zijn: de dichter is van handelend subject geworden tot iemand die ondergaat. Ten tweede staat het werkwoord in de tegenwoordige tijd en in de laatste positie, het sterkste accent van de regel; de paradox wordt zo niet opgelost maar als blijvende toestand vastgezet. Ten derde maakt 'fieri sentio' ('ik voel dat het gebeurt') van het gevoel al een lichamelijk feit, en 'excrucior' voert dat door: het is geen gedachte maar pijn. De pointe is dat het antwoord op 'quare' geen verklaring is maar een ervaring; wie het gedicht als liefdesverklaring leest, mist dat het eindigt bij marteling, niet bij verlangen.