Cum ita sint: vorm, signaal en de retoriek van de drietrap
Bij de nabespreking van een ongezien prozafragment van Cicero staat de volgende zin op het bord: 'Haec cum ita sint, patres conscripti, quis tandem erit qui istius crudelitatem, avaritiam, libidinem non horreat?' Twee leerlingen discussiëren. Leerling A zegt: 'cum ita sint is concessief, want er staat een conjunctief na cum.' Leerling B zegt: 'Het is causaal, want de spreker trekt een conclusie.' De docent vraagt de klas de kwestie te beslechten en daarna de retorische werking van de drie zelfstandige naamwoorden en van de conjunctief 'horreat' te analyseren. De zin telt 18 woorden; de vertaling ervan levert drie van de vijftig punten op. In het correctievoorschrift staat dat een vertaling met 'hoewel dit zo is' fout wordt gerekend, tenzij de context die lezing ondersteunt.
1. Bespreek de kwestie: is 'cum ita sint' causaal of concessief? Geef een syntactisch en een contextueel argument en beoordeel de redenering van leerling A.
Read the worked answer
Syntaxis: 'cum' met een conjunctief in de praesens kan causaal, concessief of temporeel zijn; de vorm alleen beslist niet. Concessief vereist een duidelijke tegenstelling in de hoofdzin, bijvoorbeeld 'tamen', 'nihilominus' of een handeling die tegen de verwachting ingaat. De hoofdzin is een vraag ('quis tandem erit qui ... non horreat?') zonder zo'n signaal. Causaal past wel: de spreker constateert een toestand ('dit is zo') en trekt daaruit een conclusie, namelijk de retorische vraag wie nog niet zou huiveren. Contextueel wijzen de aanspreking 'patres conscripti' en het nadrukkelijke 'tandem' op een aanklacht waarin de spreker eerst een gemeenschappelijk uitgangspunt vaststelt en vervolgens de conclusie forceert. Conclusie: causaal, 'aangezien dit zo is'. Leerling A redeneert alleen vanuit de vorm en maakt daarmee precies de fout die het examen wil signaleren.
2. Benoem de stijlfiguur in de reeks 'crudelitatem, avaritiam, libidinem' en leg het retorische effect ervan uit, met aandacht voor de plaats van 'istius'.
Read the worked answer
De reeks is een tricolon: drie zelfstandige naamwoorden in dezelfde accusativus, zonder voegwoorden, dus ook een asyndeton. Dat heeft gevolgen. Ten eerste werkt de opsomming als accumulatie: één karaktertrek zou weerlegbaar zijn, drie maken het verwijt totaal. Ten tweede geeft het asyndeton vaart en felheid; met 'et ... et ...' zou de reeks bedachtzaam klinken, nu klinkt zij als een uitbarsting. Ten derde is er een zekere klimax: van wreedheid, geweld tegen anderen, via hebzucht, gericht op bezit, naar wellust, de meest persoonlijke aantasting. De genitivus 'istius' staat vooraan en kleeft als het ware aan alle drie de woorden: het gaat niet om algemene ondeugden maar om de ondeugden van déze man. 'Iste' is bovendien de voornaamwoordelijke vorm waarmee een tegenstander met minachting wordt aangeduid.
3. Leg uit waarom 'horreat' in de conjunctief staat en wat dat zegt over de retorische strategie van de spreker.
Read the worked answer
'Horreat' staat in de conjunctief omdat 'qui ... non horreat' een betrekkelijke bijzin met karakteriserende betekenis is na 'quis tandem erit': er wordt niet een feitelijke persoon bedoeld die niet huivert, maar het type persoon, 'wie zou er zijn die niet zou huiveren?' De conjunctief hoort bij die generaliserende, virtuele lezing. Retorisch is dat sterk: de spreker beweert niet dat iedereen huivert, hij construeert een categorie waarin huiveren de norm is en plaatst de tegenstander buiten die categorie. Wie niet huivert, is geen gewone Romein meer. De vraagvorm 'quis tandem' maakt instemming bovendien moeilijk te weigeren: ontkenning zou betekenen dat men zelf het type is dat de spreker beschrijft. De negatie 'non' versterkt die druk: de vraag impliceert dat huiveren de enige denkbare reactie is.