Een grafsteen uit Ostia: vrijgelaten, sevir en patroon tegelijk
Een leerling bestudeert voor het onderdeel cultuur een grafsteen uit Ostia; de tekst is in transcriptie gegeven: 'D(is) M(anibus) / C(aio) Iulio C(ai) l(iberto) Felici / seviro Augustali / vixit annis XLV / patrono bene merenti / liberti et libertini.' De steen is 1,20 m hoog en dateert volgens het museumlabel uit het midden van de tweede eeuw na Christus. De leerling moet uitleggen welke plaats Felix innam in de Romeinse samenleving. Hij weet dat 'libertus' vrijgelatene betekent, maar begrijpt niet waarom een vrijgelatene een eigen grafmonument met ambtstitel krijgt en waarom zijn eigen vrijgelatenen de steen oprichten. Zijn docent heeft benadrukt dat de tekst niet alleen over Felix gaat, maar ook over de status van de oprichters. In de beoordelingsrubriek staat dat de leerling de juridische status, de sociale status en de functie van het monument apart moet behandelen.
1. Leg uit welke juridische status Felix had en welke elementen in de tekst dat bevestigen.
Read the worked answer
De afkorting 'C. l.' in 'C(aio) Iulio C(ai) l(iberto) Felici' betekent 'Gai liberto', vrijgelatene van Gaius. Felix was dus slaaf geweest en is door een Romeins burger met praenomen Gaius vrijgelaten; daarna werd hij zelf Romeins burger, maar met de beperkingen van de vrijgelatenenstand. Zijn naam weerspiegelt dat: hij neemt het praenomen en het nomen van zijn vroegere eigenaar over (Gaius Iulius), terwijl 'Felix' zijn oorspronkelijke slavennaam of cognomen is. De tekst bevestigt de status bovendien via de oprichters: 'liberti et libertini', zijn eigen vrijgelatenen en leden van de vrijgelatenenstand, richten de steen op. En via 'patrono': Felix is zelf patroon van een groep vrijgelatenen, wat alleen mogelijk is als hij geen slaaf meer was. De status is dus juridisch vrij, maar maatschappelijk nog gebonden aan de familie van de vroegere eigenaar.
2. Wat zegt de titel 'sevir Augustalis' over de maatschappelijke positie van Felix, en welke misvatting moet je daarbij vermijden?
Read the worked answer
'Sevir Augustalis' duidt een collegium van zes mannen aan dat in een stad zorgt voor de cultus van de vergoddelijkte keizer en van Augustus. Het ambt is geen echte magistratuur: er is geen imperium, geen militaire bevoegdheid en geen toegang tot de equester orde. Het is een ereambt dat vooral door vermogende vrijgelatenen werd bekleed; de kosten van spelen en onderhoud kwamen vaak voor eigen rekening. Voor Felix betekent het eer en zichtbaarheid in de stad, en waarschijnlijk enig kapitaal, maar geen verandering van juridische status. De misvatting die je moet vermijden is dat hij senator of ridder zou zijn geweest, of dat 'Augustalis' een keizerlijke functie aanduidt. De titel op de steen is een statusclaim, geen ambtelijke rang: hij laat zien dat de vrijgelatenenstand in municipale steden een eigen elite kon vormen.
3. Waarom is de rol van de oprichters, 'liberti et libertini', essentieel voor de interpretatie van het monument?
Read the worked answer
De steen is niet in de eerste plaats een portret van Felix maar een document van een netwerk. De oprichters zijn zijn eigen vrijgelatenen en de bredere groep vrijgelatenen; zij hebben er belang bij dat de band met hun patroon zichtbaar blijft. Ten eerste bevestigt de steen de piëteit die van vrijgelatenen werd verwacht: 'patrono bene merenti' is de standaardformule waarmee men een weldoener eert en tegelijk een publiek bewijs dat men zijn verplichtingen nakomt. Ten tweede verwerft de groep zelf aanzien: wie een monument voor een patroon kan betalen, toont eigen welstand en organisatie. Ten derde houdt de inscriptie de hiërarchie in stand: Felix is de patroon, zij zijn de liberti. Wie de steen alleen als biografie van Felix leest, mist de sociale functie ervan; de steen plaatst zowel de dode als de oprichters in een rangorde en dient zo wederzijdse statusbevestiging.