Ongeziene tekst: vertalen van Latijns proza of poëzie
Wat dit domein toetst
De ongeziene vertaling vraagt om structuuranalyse: je moet de Latijnse zin ontleden en in verzorgd Nederlands weergeven. Het examen toetst of je werkwoordsvormen, naamvallen en vaste constructies herkent en of je kunt uitleggen waarom je een bepaalde vertaling kiest.
Kernregels
- Zoek eerst de persoonsvorm; in bijzinnen staat die vaak achteraan, na het voegwoord.
- Bepaal de wijs: indicativus voor feiten, coniunctivus bij doel (ut/nē), gevolg (ut/non), oorzaak (cum/quod), toegeving (quamquam/cum), wens en irrealis.
- Benoem de naamvallen: nominativus (onderwerp, naamwoordelijk deel), accusativus (lijdend voorwerp, na voorzetsels, acI), genitivus (bezit, geheel), dativus (meewerkend voorwerp, belang), ablativus (middel, wijze, plaats, tijd, vergelijking, ablativus absolutus).
- Herken vaste patronen: acI, ablativus absolutus, gerundivum, passief perifrastisch, quin + coniunctivus.
- Let op enclitica (-que, -ne, -ve), hyperbaton en weggelaten esse.
- Poëzie heeft vaker ellipsis en een door het metrum bepaalde woordorde; verken eerst de zin zonder de versregels als eenheid te behandelen.
Uitgewerkt voorbeeld
“Cum Caesar in Galliam venisset, Helvetii, qui per provinciam iter facere conarentur, a Romanis prohibiti sunt.” Stap 1: hoofdzin = Helvetii ... prohibiti sunt. Stap 2: cum + venisset (coniunctivus plusquamperfectum) = “toen Caesar naar Gallië was gekomen”. Stap 3: qui ... conarentur is een relatiefzin met coniunctivus; hier drukt die een poging of oorzaak uit: “die door de provincie probeerden te trekken”. Stap 4: a Romanis is ablativus met a als handelend voorwerp bij prohibiti sunt. Vertaling: “Toen Caesar naar Gallië was gekomen, werden de Helvetiërs, die door de provincie probeerden te trekken, door de Romeinen tegengehouden.”
Valkuilen
- Cum + coniunctivus blind als ‘omdat’ vertalen; de context kan ‘toen’ eisen.
- Het onderwerp van een ablativus absolutus bij de hoofdzin trekken.
- Te vrij parafraseren waardoor een constructie niet meer zichtbaar is.
- Vergeten dat een relativum ook een coniunctivus kan hebben.