LO HAVO (common core) cheat sheet

Hoofdgedachte staat vaak in de inleiding of het slot; tussenkopjes en signaalwoorden wijzen op de kern van de tekst.

Signaalwoorden per verband: oorzaak-gevolg (doordat, daardoor), tegenstelling (maar, echter, toch), opsomming (ten eerste, bovendien), voorbeeld (zoals, bijvoorbeeld).

Argumentatiestructuur: standpunt, argumenten, weerlegging; onderscheid feitelijk argument (controleerbaar) van waarderend argument (norm, smaak).

Tekstdoelen: informeren, overtuigen, activeren, instrueren, amuseren, opiniëren; het doel bepaalt toon en tekstsoort.

Functies van een inleiding: aandacht trekken, onderwerp introduceren, aanleiding geven, vraag stellen, standpunt vooruitwijzen.

Verwijswoorden: 'die' bij de-woorden en meervoud, 'dat' bij het-woorden; 'hun' als meewerkend voorwerp, 'hen' na voorzetsel en als lijdend voorwerp.

Spelling: tussenletters -en- bij woorden die een meervoud op -en hebben (pannenkoek), -e- bij woorden zonder meervoud op -en of met klemtoon op eerste lettergreep (beredeneerd).

Letterkundige begrippen: vertelperspectief (ik, hij, auctoriaal), tijd (chronologisch, flashback), ruimte als sfeer- en betekenisdrager, motief versus thema.

Domein literatuur HAVO: drie gelezen werken met samenhangend onderwerp, waarvan minimaal één van vóór 1900; mondelinge toelichting op inhoud, personages en ontwikkeling.

Tenses: present perfect (have/has + voltooid deelwoord) voor verleden dat doorwerkt in het heden; past simple bij afgesloten momenten met tijdsaanduiding.

Conditionals: first (if + present, will), second (if + past, would) voor onwerkelijkheid, third (if + past perfect, would have + voltooid deelwoord) voor onherroepelijk verleden.

Passive: vorm van 'to be' + voltooid deelwoord; gebruik bij onbekende of onbelangrijke dader of bij formele en wetenschappelijke teksten.

Reported speech: schuif de tijd één stap terug (present naar past, past naar past perfect) en pas voornaamwoorden en tijdsaanduidingen aan.

Linking words: contrast (however, although, despite + zelfstandig naamwoord of -ing), oorzaak (because, since), gevolg (therefore, as a result).

Reading strategy: skim voor hoofdgedachte, scan voor details; let op signaalwoorden en op de vraag of een uitspraak in de tekst staat of alleen logisch lijkt.

Formeel schrijven: geen contractions, duidelijke alinea's met topic sentence, afsluitende zin per alinea, gepaste aanhef (Dear Sir/Madam, Yours faithfully).

Vocabulary in context: leid betekenis af uit woordsoort, collocaties en contrast in de zin; false friends zoals 'eventually' (uiteindelijk) en 'actual' (werkelijk).

Exam format: centraal examen Engels HAVO bestaat uit leesvaardigheid met meerkeuzevragen en open vragen in het Engels beantwoord.

Lineaire formule y = ax + b: a is de richtingscoëfficiënt (toename per stap), b het startgetal; evenwijdig betekent gelijke a.

Kwadratische formule y = ax² + bx + c: top bij x = -b/(2a); discriminant D = b² - 4ac, twee oplossingen als D > 0, één als D = 0, geen als D < 0.

Exponentiële groei: y = b · g^t met groeifactor g; g > 1 toename, 0 < g < 1 afname; verdubbelingstijd volgt uit g^t = 2.

Procenten: nieuwe waarde = oude waarde × (1 + p/100); bij samengestelde percentages de factoren vermenigvuldigen, niet de percentages optellen.

Goniometrie in rechthoekige driehoek: sin = overstaande/schuine, cos = aanliggende/schuine, tan = overstaande/aanliggende; hoeken in graden.

Oppervlakte en inhoud: cirkel πr², cilinder πr²h, bol (4/3)πr³, prisma oppervlak grondvlak × hoogte; let op eenheden (1 m³ = 1000 L).

Differentiëren: afgeleide van ax^n is n·a·x^(n-1); de afgeleide geeft de helling en is nul in een top of dal.

Statistiek: gemiddelde = som/ aantal, mediaan is de middelste waarneming na sorteren, modus is de meest voorkomende waarde; spreidingsbreedte = max - min.

Kans: P = aantal gunstige uitkomsten / aantal mogelijke uitkomsten; bij onafhankelijke gebeurtenissen kansen vermenigvuldigen, bij 'of' bij elkaar optellen als ze elkaar uitsluiten.

Rechtsstaat: legaliteitsbeginsel (elk overheidsoptreden berust op een wet), Trias Politica (wetgevend, uitvoerend, rechtsprekend) en grondrechten in hoofdstuk 1 van de Grondwet.

Klassieke grondrechten beschermen de burger tegen de overheid (vrijheid van meningsuiting, godsdienst); sociale grondrechten zijn opdrachten aan de overheid (werk, huisvesting, onderwijs).

Kiesstelsel Tweede Kamer: evenredige vertegenwoordiging, één landelijke kieskring, kiesdrempel = kiesdeler (uitgebrachte stemmen / 150 zetels).

Kabinet en parlement: regering = koning + ministers; kabinet = ministers + staatssecretarissen; vertrouwensregel betekent dat het kabinet aftreedt bij verlies van vertrouwen van de Kamer.

Wetgeving: initiatiefwet (Kamerlid), wetsvoorstel van regering, amendement (wijziging door Kamer), wet wordt door Eerste en Tweede Kamer aangenomen en door de koning ondertekend.

Politieke stromingen: confessioneel (rentmeesterschap, gezin), liberaal (vrijheid, eigen verantwoordelijkheid), sociaaldemocratisch (gelijkheid, overheid), populistisch (volk tegen elite).

Macht, gezag en invloed: macht is het vermogen gedrag van anderen te bepalen; gezag is aanvaarde macht; invloed verloopt via media, geld, kennis en netwerken.

Pluriforme samenleving: assimilatie (overnemen van dominante cultuur), integratie (eigen cultuur behouden binnen gemeenschappelijke kaders), segregatie (gescheiden naast elkaar leven).

Massamedia: functies zijn informeren, opinievormen, amuseren en controle van de macht; begrippen agenda-setting, framing en selectieve waarneming.

Wetenschappelijke methode: waarneming, vraagstelling, hypothese, experiment met controlegroep, data-analyse, conclusie en herhaalbaarheid.

Celtheorie: alle organismen bestaan uit cellen; prokaryoot heeft geen celkern en geen membranen, eukaryoot wel; DNA codeert eiwitten via transcriptie en translatie.

Erfelijkheid: genotype plus milieu bepaalt fenotype; dominante en recessieve allelen; geslachtschromosomen XX (vrouw) en XY (man).

Evolutie: variatie, selectiedruk, overerving van gunstige eigenschappen; natuurlijke selectie werkt op populaties, niet op individuen.

Energie en materie: wet van behoud van energie, kringlopen van koolstof en stikstof, fotosynthese (CO₂ + H₂O + licht naar glucose + O₂) tegenover verbranding.

Krachten en beweging: F = m · a (Newton), zwaartekracht F = m · g met g ongeveer 9,8 m/s², snelheid = afstand / tijd.

Elektriciteit: spanning in volt, stroom in ampère, weerstand in ohm; wet van Ohm U = I · R; vermogen P = U · I.

Aarde en klimaat: broeikaseffect door gassen als CO₂ en methaan, albedo en zeestromen beïnvloeden temperatuur; koolstofdioxide meten in ppm.

Technisch ontwerpen: programma van eisen, iteratief ontwerpproces, prototype testen, ethische en duurzaamheidsafweging meenemen in de conclusie.

Kunstdisciplines: beeldende kunst, muziek, theater, dans, film, literatuur, architectuur en game design; elke discipline heeft eigen middelen en presentatievormen.

Voorstelling versus expositie: bij een voorstelling is er een publiek en een tijdsverloop, bij een expositie bepaalt de bezoeker het tempo en de route.

Kunstbeschouwing in vier stappen: beschrijven (wat zie je), analyseren (hoe is het gemaakt), interpreteren (wat betekent het) en evalueren (wat vind ik en waarom).

Begrippen beeldend: compositie, kleurcontrast, licht-donker, perspectief, materiaal, textuur, vorm en ruimte.

Begrippen theater en film: mise-en-scène, camerastandpunt, montage, decor, kostuum, dramatische opbouw (expositie, climax, ontknoping).

Cultureel erfgoed: materieel (gebouwen, objecten) versus immaterieel (tradities, verhalen); monumentenzorg en de rol van musea bij selectie en presentatie.

Subcultuur en massacultuur: culturele voorkeuren hangen samen met leeftijd, opleiding, regio en media-aanbod; smaak is deels aangeleerd.

CKV-dossier HAVO: kunstdossier met verslagen van culturele activiteiten, reflectie op eigen ervaringen en een presentatie of kunstopdracht.

Conditiecomponenten: aerobe uithoudingsvermogen, anaerobe capaciteit, spierkracht, lenigheid en coördinatie; elke component vraagt een eigen trainingsprikkel.

Trainingsprincipes: overload (prikkel boven gewend niveau), specificiteit (training lijkt op de gevraagde beweging), progressie, reversibiliteit en supercompensatie.

Hartslagzones: intensiteit uitgedrukt in percentage van de maximale hartslag; schatting maximum = 220 - leeftijd, met een foutmarge van ongeveer 10 slagen.

Blessurepreventie: warming-up verhoogt spiertemperatuur en doorbloeding; cooling-down bevordert herstel; let op belastbaarheid versus belasting.

Spelregels en fair play: overtredingen, buitenspel, doelpunt geldig of niet; als scheidsrechter of coach geef je leiding en pas je de regels consequent toe.

Bewegingsanalyse: kijken naar beginhouding, zwaaibeweging, moment van loslaten of afzetten, en eindhouding; feedback is procesgericht of resultaatgericht.

Gezondheid: beweegrichtlijn voor jongeren is minstens één uur matig intensief bewegen per dag plus spier- en botversterkende activiteiten.

Voeding en energie: koolhydraten als brandstof bij duurinspanning, eiwitten voor spierherstel, vocht aanvullen bij transpiratieverlies.

Profielen HAVO: Cultuur en Maatschappij, Economie en Maatschappij, Natuur en Gezondheid, Natuur en Techniek; elk profiel heeft een verplicht profieldeel en een vrij deel.

Profielwerkstuk: verplicht in het examenjaar, omvang ongeveer 80 studie-uren, met onderzoeksvraag, bronnen, planning en presentatie; telt mee als schoolexamen.

Onderzoeksvaardigheden: hoofdvraag en deelvragen, betrouwbaarheid (herhaalbaarheid) en validiteit (meet je wat je wilt meten), bronvermelding volgens een vaste stijl.

Informatievaardigheid: onderscheid primaire en secundaire bronnen, check auteur en datum, en weegt de bron af tegen andere bronnen.

Samenwerken: rolverdeling, planning met mijlpalen, tussentijdse evaluatie en verslaglegging van afspraken.

Presenteren: kernboodschap vooraf, structuur met inleiding-kern-slot, visuele ondersteuning zonder voorlezen, en tijd bewaken.

Loopbaanoriëntatie (LOB): zelfbeeld, beroepsbeeld en keuzemotieven; vergelijk vervolgopleidingen op toelatingseisen, studieduur en arbeidsmarktperspectief.

Rekenen en taal in het mbo en hoger onderwijs: referentieniveaus 2F en 3F; bij profielkeuze letten op verplichte vakken voor toelating tot een vervolgopleiding.

Kritisch denken: drogredenen herkennen zoals overhaaste generalisatie, persoonlijke aanval (ad hominem) en beroep op autoriteit zonder onderbouwing.