LO HAVO (common core) key terms

De kernbewering die een schrijver of spreker met een hele tekst wil overbrengen; alle andere zinnen ondersteunen, nuanceren of illustreren die bewering.

De manier waarop standpunt en argumenten in een tekst aan elkaar zijn verbonden, bijvoorbeeld enkelvoudig, meervoudig, nevenschikkend of onderschikkend.

Een redeneerfout waarbij de conclusie niet logisch uit de aangevoerde argumenten volgt, zoals een persoonlijke aanval of een verkeerde oorzaak-gevolgrelatie.

Een bezwaar tegen het eigen standpunt benoemen en vervolgens aantonen waarom dat bezwaar niet opgaat, vaak met een nieuw argument of een nuancering.

De rol die een alinea in de opbouw van een tekst speelt, bijvoorbeeld inleiding, uitwerking, voorbeeld, conclusie of samenvatting.

Een woord of woordgroep dat de lezer helpt de samenhang te zien, zoals 'daarentegen' voor tegenstelling of 'dus' voor een conclusie.

De logische relatie tussen twee tekstgedeelten, bijvoorbeeld oorzaak-gevolg, opsomming, tegenstelling, voorwaarde of doel.

Figuurlijk taalgebruik waarbij woorden niet letterlijk worden bedoeld, zoals een vergelijking, metafoor of personificatie, om iets treffend uit te drukken.

Het onderscheid tussen taal die precies zegt wat er bedoeld wordt en taal die via een beeld iets anders overdraagt, wat van invloed is op de interpretatie.

Een bewust gekozen afwijking van gewoon taalgebruik om een effect te bereiken, zoals herhaling, overdrijving, ironie of een retorische vraag.

Twee leesstrategieën: skimming voor een snel overzicht van de hoofdzaak, scanning voor het gericht opzoeken van één concreet gegeven in een tekst.

De betekenis van een onbekend woord afleiden uit de omringende tekst, woordvorm of woordsoort, zonder een woordenboek te gebruiken.

Een woord in de doeltaal dat qua vorm en betekenis sterk lijkt op een woord in de eigen taal, wat begrip kan versnellen maar ook tot valse vrienden kan leiden.

Een woord dat in twee talen op elkaar lijkt maar een verschillende betekenis heeft, zoals het Engelse 'eventually' tegenover het Nederlandse 'eventueel'.

De mate van formaliteit en gepastheid van taalgebruik in een situatie, variërend van informeel gesproken taal tot formeel schriftelijk taalgebruik.

Het doel dat een schrijver met een tekst nastreeft, zoals informeren, overtuigen, activeren, instrueren of amuseren, wat toon en opbouw bepaalt.

Een verband van de vorm y = ax + b, waarbij a de constante verandering per stap aangeeft en b de beginwaarde bij x = 0 is.

Het getal dat aangeeft hoeveel de uitkomst per eenheid toeneemt of afneemt; in een grafiek de helling van de rechte lijn.

Groei waarbij de hoeveelheid per vaste tijdseenheid met eenzelfde factor wordt vermenigvuldigd, beschreven met een formule van de vorm N = b · g^t.

De exponent die nodig is om een grondtal tot een bepaalde waarde te verheffen; de logaritme is de inverse bewerking van machtsverheffen.

De gemiddelde verandering van een functie over een interval, berekend als het verschil in uitkomst gedeeld door het verschil in invoer.

De momentane verandering van een functie in een punt, opgevat als de helling van de raaklijn aan de grafiek in dat punt.

Een punt waar een functie lokaal een hoogste of laagste waarde bereikt; bij zo'n top of dal is de afgeleide nul of bestaat deze niet.

De kans geeft de mate van waarschijnlijkheid van een gebeurtenis; de verwachtingswaarde is het met kansen gewogen gemiddelde van alle uitkomsten.

Een klokvormige kansverdeling die symmetrisch is rond het gemiddelde; het percentage onder een grens wordt bepaald met de standaardafwijking.

Een staat waarin de overheid zelf ook aan het recht gebonden is, machten gescheiden zijn en grondrechten van burgers worden beschermd.

De scheiding van staatsmacht in een wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht, bedoeld om machtsmisbruik te voorkomen.

De hoogste nationale wet, die de inrichting van de staat en de fundamentele rechten en plichten van burgers vastlegt.

Een fundamenteel recht van iedere persoon, zoals vrijheid van meningsuiting of recht op privacy, dat de overheid in beginsel moet eerbiedigen.

Een bestuursvorm waarin burgers via verkiezingen vertegenwoordigers kiezen die namens hen besluiten nemen.

Actief kiesrecht is het recht om te stemmen; passief kiesrecht is het recht om zelf gekozen te worden in een vertegenwoordigend orgaan.

Het proces waarin iemand door opvoeding, onderwijs en omgang met anderen de waarden, normen en gedragspatronen van een samenleving leert.

Een waarde is een nastrevenswaardig ideaal zoals eerlijkheid; een norm is de concrete regel die aangeeft welk gedrag daarbij past.

Een rol is het verwachte gedrag bij een positie; een rolconflict ontstaat wanneer verwachtingen uit verschillende rollen niet tegelijk kunnen worden vervuld.

Een vaste werkwijze van onderzoek: vraag stellen, hypothese opstellen, voorspelling afleiden, gegevens verzamelen en conclusies toetsen.

Een hypothese is een toetsbare verwachting; een variabele is een eigenschap die kan veranderen, waarbij onderscheid bestaat tussen onafhankelijke en afhankelijke variabele.

Betrouwbaarheid betekent dat herhaling dezelfde uitkomst geeft; validiteit betekent dat het onderzoek meet wat het pretendeert te meten.

Een ecosysteem is een samenhangend geheel van organismen en hun omgeving; kringlopen beschrijven hoe stoffen zoals koolstof daarin worden hergebruikt.

De doorgifte van energie van producenten naar consumenten via voedselrelaties, waarbij bij elke stap een groot deel van de energie als warmte verloren gaat.

DNA bevat de erfelijke code in genen; via eiwitsynthese bepaalt die code eigenschappen, die ouders aan nakomelingen doorgeven.

Het proces waarbij individuen met gunstige erfelijke eigenschappen vaker overleven en zich voortplanten, waardoor die eigenschappen in een populatie toenemen.

Cultuur is het geheel van gedeelde waarden, normen, gewoonten en uitingen van een groep; een subcultuur wijkt daarbinnen op onderdelen af.

Het beargumenteerd kijken naar en praten over kunst, waarbij je let op vormgeving, betekenis, context en het effect op de beschouwer.

Inhoud is wat een kunstwerk uitdrukt of vertelt; vorm is hoe dat gebeurt via materiaal, compositie, kleur, klank of ruimte.

Intrinsiek gemotiveerd gedrag doe je omdat de activiteit zelf voldoening geeft; extrinsiek gemotiveerd gedrag doe je om een beloning of straf van buitenaf.

Het vermogen om bewegingen nauwkeurig, krachtig en in het juiste tempo uit te voeren, verworven door oefening en verbeterd door feedback.

Herhaalde lichamelijke inspanning met voldoende rust ertussen, waardoor het lichaam zich aanpast en conditie en kracht toenemen.

Met anderen een gezamenlijk doel nastreven volgens de regels en met respect voor tegenstanders, scheidsrechters en teamgenoten.

Een groter zelfstandig onderzoek of product in het examenjaar, waarin de leerling een eigen vraag onderzoekt en de resultaten presenteert.

Een onderzoeksvraag formuleert wat je precies wilt weten; deelvragen splitsen die hoofdvraag op in kleinere, beantwoordbare stappen.

Het verantwoorden van gebruikte informatie door auteur, titel, bron en jaartal te noemen, zodat de lezer de herkomst kan controleren en plagiaat wordt voorkomen.

Het vermogen om relevante en betrouwbare informatie te vinden, te beoordelen en te verwerken tot een eigen antwoord of product.

Het zelf plannen van werk, bewaken van voortgang en bijsturen van aanpak, zodat grotere opdrachten op tijd en volledig worden afgerond.