LO VMBO BB (common core) cheat sheet

Hoofdgedachte: de zin die het belangrijkste zegt over de hele tekst; vaak in de inleiding of het slot, nooit een detailvoorbeeld.

Functies van alinea's: inleiding (onderwerp introduceren), kern (deelonderwerpen uitwerken), slot (conclusie of samenvatting).

Signaalwoorden en hun verband: 'omdat/doordat' = oorzaak-gevolg, 'maar/echter' = tegenstelling, 'dus/concluderend' = conclusie, 'eerst/daarna' = tijd, 'bijvoorbeeld' = toelichting.

Tekstdoelen: informeren, overtuigen (mening met argumenten), activeren (aanzetten tot handelen), amuseren, instrueren (stappen in volgorde).

Feit versus mening: een feit is controleerbaar en waar/onwaar; een mening bevat een standpunt en is herkenbaar aan woorden als 'volgens mij', 'belachelijk', 'gelukkig'.

Spelling: 't kofschip (x) bepaalt -te/-de in de verleden tijd en -t/-d in het voltooid deelwoord; stam eindigt op -t, -k, -f, -s, -ch, -p of -x.

Hoofdletters bij namen, eerste woord van een zin en aanhef; samenstellingen aan elkaar, behalve bij klinkerbotsing of een woord dat anders onleesbaar wordt (zoals 'huis-aan-huisbezorging').

Sollicitatiebrief: afzender, datum, geadresseerde, onderwerp, aanhef ('Geachte heer/mevrouw,'), alinea's met motivatie en ervaring, slotformule ('Met vriendelijke groet,') en handtekening.

Present simple voor gewoonten en feiten (he/she/it + -s); present continuous voor acties nu (am/is/are + ww-ing).

Past simple voor afgeronde gebeurtenissen met een tijd in het verleden; past continuous voor een actie die bezig was toen iets anders gebeurde (when/while).

Present perfect (have/has + voltooid deelwoord) voor ervaring of resultaat nu, met signaalwoorden als 'already, yet, ever, since, for'.

Vergelijkingen: korte bijvoeglijke naamwoorden + -er/-est; lange woorden met more/most; onregelmatig: good-better-best, bad-worse-worst, much-many-more-most.

Vraagzinnen: hulpwerkwoord vooraan (Do you...? / Can she...?); bij vraagwoorden: vraagwoord + hulpwerkwoord + onderwerp + werkwoord.

Leesstrategieën: skimming voor de hoofdgedachte, scanning voor één detail, en letten op signaalwoorden (however, because, therefore) om verbanden te vinden.

Onregelmatige werkwoorden veelgevraagd: go-went-gone, take-took-taken, see-saw-seen, write-wrote-written, buy-bought-bought, think-thought-thought.

Woordvolgorde: onderwerp + werkwoord + lijdend voorwerp + plaats + tijd (She bought a book in London yesterday).

Rekenvolgorde: haakjes, machten/wortels, vermenigvuldigen en delen (links naar rechts), optellen en aftrekken (links naar rechts).

Procenten: deel = percentage ÷ 100 × geheel; nieuwe prijs bij korting = oude prijs × (1 − korting/100).

Verhoudingstabel: kruislings vermenigvuldigen; bij schaal 1 : 50 000 is 1 cm op de kaart 50 000 cm = 500 m in werkelijkheid.

Oppervlakte rechthoek = lengte × breedte; driehoek = ½ × basis × hoogte; cirkel = π × r² (π ≈ 3,14).

Inhoud balk = lengte × breedte × hoogte; 1 dm³ = 1 liter; 1 m³ = 1 000 liter.

Gemiddelde = som van alle waarden ÷ aantal waarden; mediaan = middelste waarde na sorteren; modus = waarde die het vaakst voorkomt.

Lineair verband: y = ax + b, waarbij a het hellingsgetal is (toename per stap) en b de beginwaarde bij x = 0.

Eenheden omrekenen: 1 km = 1 000 m; 1 m = 100 cm; 1 kg = 1 000 g; 1 uur = 60 minuten = 3 600 seconden.

Rechtsstaat: de overheid is zelf ook gebonden aan de wet; grondrechten beschermen burgers tegen machtsmisbruik.

Drie staatsmachten: wetgevende (regering + parlement), uitvoerende (regering/ministeries) en rechtsprekende macht (rechters), gescheiden om machtsconcentratie te voorkomen.

Tweede Kamer: 150 leden, verkiezingen om de vier jaar, recht van initiatief en recht van amendement; Eerste Kamer (75 leden) keurt wetten goed of af, mag niet wijzigen.

Kiesrecht: actief kiesrecht vanaf 18 jaar; passief kiesrecht (jezelf verkiesbaar stellen) ook vanaf 18 jaar voor de Tweede Kamer.

Strafrecht versus civiel recht: strafrecht gaat over overtredingen en misdrijven met straf door de overheid; civiel recht gaat over conflicten tussen burgers of bedrijven.

Belastingen: directe belasting (inkomstenbelasting, loonheffing) wordt direct bij de burger geheven; indirecte belasting (btw, accijns) zit in de prijs van producten.

Sociale grondrechten (recht op onderwijs, huisvesting, zorg) verplichten de overheid tot inspanning; klassieke grondrechten (vrijheid van meningsuiting, godsdienst) beschermen de burger direct.

Normen zijn regels over gedrag; waarden zijn de idealen erachter (bijv. waarde 'respect' leidt tot norm 'niet voordringen').

Celonderdelen: celkern (erfelijk materiaal), cytoplasma, celmembraan; plantencellen hebben daarnaast een celwand, bladgroenkorrels en een grote vacuole.

Verteringsstelsel: mechanische vertering (kauwen, kneden) en chemische vertering door enzymen; vertering start in de mond (speeksel), eiwitten vooral in de maag (maagzuur + pepsine).

Bloedsomloop: dubbele bloedsomloop; slagaders voeren bloed van het hart af, aders naar het hart toe; haarvaten wisselen zuurstof en voedingsstoffen uit.

Ademhaling: longblaasjes zorgen voor gaswisseling; inademen = borstkas omhoog, middenrif omlaag, longen zetten uit.

Erfelijkheid: genen liggen op chromosomen in paren; dominant gen overheerst recessief gen; geslacht wordt bepaald door X- en Y-chromosomen.

Fotosynthese: groene planten maken met licht, water en koolstofdioxide glucose en zuurstof (in bladgroenkorrels).

Voedselketen: producent (plant) → consument (planteneter) → consument (vleeseter) → reducenten (schimmels en bacteriën) breken dode resten af.

Zintuigen en zenuwen: prikkels worden omgezet in impulsen die via zenuwen naar de hersenen gaan; reflexen verlopen via het ruggenmerg zonder tussenkomst van de hersenen.

Fasen en faseovergangen: vast → vloeibaar (smelten), vloeibaar → gas (verdampen), gas → vloeibaar (condenseren), vloeibaar → vast (stollen); sublimeren is vast → gas.

Dichtheid = massa ÷ volume (ρ = m/V); een stof zinkt in een vloeistof met kleinere dichtheid en blijft drijven bij grotere dichtheid.

Massa en volume: 1 liter = 1 dm³ = 1 000 cm³; 1 kg = 1 000 g; dichtheid water = 1,0 g/cm³.

Snelheid = afstand ÷ tijd (v = s/t); omrekenen: 1 m/s = 3,6 km/h.

Elektrische stroom: spanning in volt (V), stroomsterkte in ampère (A), weerstand in ohm (Ω); wet van Ohm: U = I × R.

Serieschakeling: stroomsterkte overal gelijk, spanning verdeelt zich; parallelschakeling: spanning gelijk, stroom verdeelt zich over de takken.

Energie: E = P × t (joule = watt × seconde); 1 kWh = 3 600 000 J; vermogen P = U × I.

Brandstof verbranden: zuurstof nodig, levert koolstofdioxide en water; onvolledige verbranding geeft roet en koolstofmonoxide (giftig).

Tien tijdvakken in volgorde: jagers en boeren, Grieken en Romeinen, monniken en ridders, steden en staten, ontdekkers en hervormers, regenten en vorsten, pruiken en revoluties, burgers en stoommachines, wereldoorlogen, televisie en computer.

Perioden: prehistorie (tot ca. 3000 v.Chr.), oudheid, middeleeuwen (500-1500), vroegmoderne tijd (1500-1800), moderne tijd (1800-heden).

Bronnen: primaire bron is gemaakt in de bestudeerde tijd zelf; secundaire bron is later gemaakt, bijvoorbeeld een geschiedenisboek.

Industriële revolutie: overgang van handwerk naar machinaal fabriekswerk, met urbanisatie en slechte arbeidsomstandigheden als gevolg.

Tweede Wereldoorlog in Nederland: bezetting 1940-1945, Jodenvervolging, verzet, hongerwinter 1944-1945 en bevrijding in mei 1945.

Oorzaken en gevolgen onderscheiden: een oorzaak ligt vóór de gebeurtenis, een gevolg erna; bedoelde en onbedoelde gevolgen kunnen verschillen.

Europese eenwording: EGKS (1951), Verdrag van Rome (1957), Europese Unie (1993) en invoering van de euro als chartaal geld in 2002.

Standplaatsgebondenheid: de kijk van een historisch persoon wordt bepaald door tijd, plaats en positie; dat beïnvloedt wat hij opschrijft.

Lengte- en breedtecirkels: breedte bepaalt temperatuurzone (tropen, gematigde zone, poolstreken); lengte bepaalt tijdverschil (15° = 1 uur).

Klimaatfactoren: breedteligging, hoogteligging, afstand tot zee, zeestromen en ligging van gebergten (loef- en lijzijde).

Waterkringloop: verdamping, condensatie, neerslag, afstroming en infiltratie; grondwater ontstaat door infiltratie van regenwater.

Bevolkingskenmerken: geboortecijfer, sterftecijfer, migratiesaldo; bevolkingsgroei = natuurlijke groei + migratiesaldo.

Nederland: kustgebieden met klei, hogere zandgronden in het oosten en zuiden, laagveen in het westen; de Randstad is het dichtstbevolkte gebied.

Landbouwtypen: intensieve akkerbouw/varkenshouderij in West-Europa, extensieve veeteelt in droge gebieden; irrigatie en grondwaterpeil bepalen opbrengst.

Kaartlezen: schaal, noordpijl en legenda; absolute ligging met coördinaten, relatieve ligging ten opzichte van andere plaatsen.

Globalisering: productieketens verdelen over landen; lagelonenlanden trekken arbeidsintensieve industrie aan, met transportkosten en milieudruk als gevolg.

Inkomen en uitgaven: begroting in evenwicht als inkomsten gelijk zijn aan uitgaven; een tekort wordt gedekt uit spaargeld of lening.

Vraag en aanbod: bij stijgende prijs daalt de gevraagde hoeveelheid en stijgt het aanbod; evenwichtsprijs is waar vraag en aanbod gelijk zijn.

Rente: enkelvoudige rente = kapitaal × rentepercentage × tijd; samengestelde rente rekent rente over rente.

Bruto- en nettoloon: nettoloon = brutoloon − loonheffing en premies; koopkracht hangt af van loonstijging ten opzichte van inflatie.

Verzekeringen: eigen risico is het bedrag dat je zelf betaalt voordat de verzekering uitkeert; premie is de vaste betaling per periode.

Loopbaanoriëntatie: kwaliteiten, interesses en vaardigheden afzetten tegen eisen van een beroep; een stage of snuffelstage helpt bij de keuze.

Solliciteren: vacature lezen, cv met opleiding en ervaring opstellen, motivatiebrief schrijven en een sollicitatiegesprek voorbereiden.

Arbeidsmarkt: cao en arbeidsovereenkomst regelen loon, werktijden en proeftijd (maximaal twee maanden).

Persoonlijke beschermingsmiddelen: veiligheidsbril, gehoorbescherming, handschoenen en veiligheidsschoenen verplicht bij gevaarlijke machines of stoffen.

Veiligheidssignalen: gevaarsymbolen (GHS) op etiketten; pictogram met vlam betekent brandgevaar, met doodskop giftig.

Gereedschap onderhouden: schoonmaken na gebruik, snijvlakken beschermen, elektrisch gereedschap met aarde of dubbele isolatie controleren.

Meetgereedschap: schuifmaat voor nauwkeurig meten (0,1 mm), rolmaat voor grotere lengtes; altijd kalibreren voor gebruik.

Werkproces: voorbereiden (opdracht lezen, materiaal verzamelen), uitvoeren (volgens stappenplan) en controleren (kwaliteitseisen halen).

Materialen: metaal geleidt warmte en stroom, kunststof isoleert; hout werkt bij vocht en moet daarom behandeld worden.

Ergonomie: til met rechte rug en gebogen knieën, werk op tafelhoogte en wissel zittend en staand werk af.

Afval scheiden: papier, plastic, glas, restafval en chemisch afval gescheiden inleveren; chemisch afval nooit in de gootsteen.

Examenteksten: lees eerst de vraag, daarna de tekst; markeer kernzinnen en zoek signaalwoorden voor het verband.

Meerkeuzevragen: schrap eerst de zeker foute antwoorden; kijk uit voor woorden als 'altijd', 'nooit', 'alleen' die het antwoord te absoluut maken.

Open vragen: antwoord in hele zinnen en herhaal de vraag niet; formuleer kort en controleer of je alle deelvragen hebt beantwoord.

Tijdindeling: verdeel de beschikbare tijd over het aantal opgaven en houd tien minuten over voor controle.

Rekenen zonder rekenmachine: schat eerst de uitkomst, reken daarna exact en controleer met de schatting.

Formuleblad: leer formules uit je hoofd en schrijf ze bij het begin van het examen op je kladpapier.

Cijferberekening: cijfer = (score ÷ maximumscore) × 9 + 1, afgerond op één decimaal.

Herhalen: spreid oefenen over meerdere dagen en oefen met oude examens onder tijdsdruk.

Rekenen met geld: bedragen op één lijn zetten (komma onder elkaar), afronden op twee decimalen bij euro's.

Verhoudingen in recepten: verdubbel alle ingrediënten als de hoeveelheid twee keer zo groot wordt; gebruik een verhoudingstabel.

Taal bij rekenen: lees de vraag twee keer; onderstreep de getallen en het gevraagde (wat moet ik uitrekenen?).

Eenheden in het dagelijks leven: inhoud in liters, gewicht in kilogrammen, afstand in kilometers; let op de eenheid in het antwoord.

Grafieken aflezen: kijk naar de assen (wat staat waar), de schaalverdeling en het snijpunt; benoem de trend in woorden.

Woordenschat in examens: 'bereken', 'verklaar', 'vergelijk' en 'noem' vragen elk een ander soort antwoord (berekening, oorzaak, overeenkomst/verschil, opsomming).

Spelling in werkstukken: controleer werkwoordsvormen met 't kofschip en lees de tekst hardop na.

Samenhang: schrijf alinea's met een kernzin en gebruik signaalwoorden (eerst, daarna, daarom, maar).