Een onbetrouwbare verteller en een einde dat twee kanten op wijst
In de leesclub van 5 havo bespreken jullie de roman 'Het jaar dat niemand thuis was' (fictief, 2021). De ik-verteller is Milo, die op zijn zestiende terugkijkt op het jaar waarin zijn moeder wegging. Hij beschrijft een ruzie tussen zijn vader en de buurman bij een tankstation, compleet met letterlijke dialoog, terwijl hij even later zegt dat hij die middag thuisbleef. Ook geeft hij gesprekken weer die zijn ouders voerden toen hij allang op bed lag. Op de laatste bladzijde zegt hij: 'Ik heb sommige dingen verzonnen, anders klopte het verhaal niet.' Fatima vindt dat het boek een open einde heeft: 'Je weet niet of zijn moeder terugkomt.' Omar vindt het gesloten: 'Hij heeft het voor zichzelf opgelost, klaar.' Jij moet met hen een alinea schrijven voor het dossier over vertelperspectief en open plekken. Je docent eist dat elke bewering met een verwijzing naar de tekst wordt onderbouwd.
1. Benoem het vertelperspectief en de aanwijzingen dat Milo een onbetrouwbare verteller is. Welk effect heeft dat op de interpretatie?
Read the worked answer
Het is een ik-vertelling: Milo vertelt achteraf in de ik-vorm, personale vertelling met terugblik. Er zijn drie soorten aanwijzingen voor onbetrouwbaarheid. Ten eerste weet hij meer dan hij kan weten: gesprekken van zijn ouders terwijl hij op bed lag, een dialoog bij het tankstation die hij niet kon horen. Ten tweede spreekt hij zichzelf tegen: hij beschrijft de middag bij het tankstation en zegt even later dat hij thuisbleef. Ten derde geeft hij het zelf toe: 'Ik heb sommige dingen verzonnen.' Let op de formulering: de vertèller is onbetrouwbaar, niet de schrijver - dat onderscheid telt op het examen. Het effect is dat de lezer niet klakkeloos kan aannemen dat de moeder 'zomaar' wegging. Het verhaal dat Milo vertelt is zelf een manier om met haar vertrek om te gaan. Daarmee wordt de betrouwbaarheid zelf het onderwerp van het boek, en dat levert een veel sterkere interpretatie op dan een opsomming van wat er volgens Milo gebeurd is.
2. Beslecht het meningsverschil tussen Fatima en Omar: heeft het boek een open of een gesloten einde?
Read the worked answer
Begin met vast te stellen op welk niveau de vraag ligt, want daar zit de verwarring. Fatima's vraag ('komt de moeder terug?') ligt op het niveau van de fabula, de gebeurtenissen. De tekst geeft daarop geen antwoord: de laatste bladzijde gaat over Milo's bekentenis, niet over een terugkeer. Op dat niveau heeft Fatima dus gelijk - er blijft een open plek. Omar redeneert op het niveau van de verteller: die heeft zijn verhaal afgerond en zegt dat het nu 'klopte'. Dat is een ervaren afronding, geen tekstgegeven dat de vraag over de moeder beantwoordt. Sterker nog: doordat Milo bekent dat hij verzonnen heeft, verschuift de open plek - niet 'komt moeder terug?' maar 'wat is er werkelijk gebeurd, en waarom heeft Milo het nodig om het zó te vertellen?' Het examen vraagt geen label maar een beargumenteerde positie. De sterkste alinea zegt daarom eerst op welk niveau je kijkt en noemt dan het tekstbewijs.
3. Omar schrijft in zijn kladversie: 'De schrijver liegt tegen de lezer.' Leg uit waarom die formulering niet deugt en wat hij beter kan opschrijven.
Read the worked answer
Omdat hij twee niveaus door elkaar haalt. De schrijver heeft een verteller gemaakt die onbetrouwbaar is; dat is een bewuste constructie, geen leugen. 'Liegen' veronderstelt dat de auteur de lezer buiten de tekst om iets wijsmaakt, terwijl de tekst de onbetrouwbaarheid juist aan het licht brengt - de lezer krijgt signalen, anders zou hij het niet merken. Beter is: 'de verteller spreekt zichzelf tegen' of 'de tekst geeft de lezer aanwijzingen dat Milo's weergave niet klopt'. Dat is precies wat de examinator wil zien: je analyseert de vertelwijze, niet de persoon van de auteur. Als bonus voorkomt deze formulering ook de intentionele dwaling die je bij poëzie moet vermijden: je kunt de bedoeling van een auteur niet vaststellen, je kunt alleen laten zien wat de tekst doet en hoe jij dat onderbouwt.