HAVO Literatuur key terms

Verhalen, gedichten en toneelstukken die door hun vorm en diepgang worden gewaardeerd als kunst, en die je met andere blik leest dan een gewoon bericht of reclame.

Teksten die vooral om ontspanning of informatie worden gelezen, zonder dat de lezer let op kunstzinnige vormgeving of gelaagdheid.

Verzonnen gebeurtenissen en personages. De schrijver doet alsof het echt gebeurd kan zijn, ook als hij feiten als uitgangspunt neemt.

Teksten die feitelijke informatie geven over personen, gebeurtenissen of onderwerpen, zoals een biografie, een essay of een reportage.

De lijst van werken die in het onderwijs en de kritiek als belangrijk worden beschouwd. Wie de canon kent, herkent verwijzingen in nieuwe teksten sneller.

Een groep teksten met dezelfde kenmerken, zoals detective, sciencefiction of historische roman. Het genre geeft de lezer een verwachtingspatroon.

Een lang verhalend werk in proza met meerdere personages, een ontwikkeling in de tijd en vaak meer dan één verhaallijn.

Een kort verhalend werk in proza, langer dan een kort verhaal maar korter dan een roman, meestal met één centrale gebeurtenis.

Een korte vertelling in proza, vaak rond één gebeurtenis of conflict, die je in één keer uitleest.

Een tekst in versregels, vaak met rijm of ritme, waarin de dichter met weinig woorden een gevoel of gedachte oproept.

Een tekst die is geschreven om opgevoerd te worden, met dialoog en regieaanwijzingen in plaats van een vertellende instantie.

Een beschouwende tekst waarin de schrijver persoonlijk nadenkt over een onderwerp en de lezer probeert mee te nemen in die gedachtegang.

Een levensverhaal dat de schrijver over zichzelf vertelt, vaak met terugblik op jeugd en keuzes die achteraf belangrijk bleken.

Een levensbeschrijving van iemand anders dan de schrijver, gebaseerd op bronnen, interviews en onderzoek naar die persoon.

De instantie die in een verhaal aan het woord is. De verteller is niet hetzelfde als de schrijver, ook al lijkt hij daar soms op.

De positie van waaruit een verhaal wordt verteld: wie ziet en weet wat, en hoeveel weet de lezer meer dan de personages.

Een vertelwijze waarbij een personage in de ik-vorm vertelt wat hij meemaakt en denkt, waardoor de lezer alleen zijn blik krijgt.

Een vertelwijze in de hij- of zij-vorm waarbij de lezer als het ware in het hoofd van één personage zit en alleen diens gedachten kent.

Een alwetende verteller die buiten het verhaal staat, commentaar kan geven en weet wat alle personages denken en voelen.

Een figuur in een verhaal of toneelstuk. Personages kun je typeren naar uiterlijk, gedrag, motieven en ontwikkeling.

De verandering die een personage in de loop van het verhaal doormaakt, bijvoorbeeld van onzeker naar zelfstandig of van trouw naar verrader.

Een personage met meerdere kanten, tegenstrijdige eigenschappen en een geloofwaardige ontwikkeling, waardoor het echt lijkt.

Een personage met één duidelijke eigenschap of functie, dat niet verandert en vooral dient om de hoofdpersoon of het conflict te belichten.

Een telkens terugkerend element in een tekst, zoals een voorwerp, woord of beeld, dat een thema of spanning ondersteunt.

Een motief dat het hele verhaal door terugkomt en de lezer helpt de ontwikkeling van personages of thema te volgen.

Het centrale onderwerp waar een tekst over gaat, zoals liefde, schuld of eenzaamheid, vaak in één of enkele woorden uitgedrukt.

De gedachte of les die een schrijver de lezer wil meegeven. De boodschap kan expliciet genoemd worden of pas blijken uit het geheel.

De betekenis die een lezer aan een tekst toekent op grond van tekstkenmerken, kennis van de context en eigen ervaring.

Taalgebruik waarbij iets niet letterlijk maar figuurlijk wordt bedoeld, zoals in een vergelijking of een metafoor.

Een beeldspraak waarbij het ene zonder verbindingswoord voor het andere staat, bijvoorbeeld 'de zee is een slang van zilver'.

Een beeldspraak waarin twee zaken naast elkaar worden gezet met een verbindingswoord als 'als' of 'zoals', bijvoorbeeld 'vlug als water'.

Een vorm van beeldspraak waarbij een ding, dier of abstract begrip als mens wordt voorgesteld, bijvoorbeeld 'de wind fluistert'.

Het gebruik van voorwerpen, kleuren of handelingen die naast hun letterlijke betekenis ook een diepere, vaste betekenis oproepen.

Een groep versregels in een gedicht die bij elkaar hoort, meestal gescheiden door een witregel, en samen een eenheid vormt.

Eén regel in een gedicht. De lengte en het ritme van versregels bepalen hoe een gedicht klinkt als je het hardop leest.

Het overeenkomen van klanken aan het eind of in het midden van versregels, wat een gedicht ritme en samenhang geeft.

Het doorlopen van een zin over het eind van een versregel, waardoor de lezer sneller doorleest en spanning ontstaat.

Een gesprek tussen twee of meer personages, in een verhaal of toneelstuk, dat informatie geeft over hun verhouding en karakter.

Een lange uitspraak van één personage dat alleen aan het woord is en daarin gedachten, herinneringen of emoties deelt.

Een passage waarin een personage in gedachten tegen zichzelf spreekt, zonder aanwijsbare gesprekspartner, en zo zijn binnenwereld toont.

Een overgang in een verhaal waarbij de vertelling vooruit- of achteruitspringt in de tijd, bijvoorbeeld van heden naar jeugd.

Een terugblik in een verhaal, waarin de vertelling tijdelijk teruggaat naar een eerdere gebeurtenis die nu belangrijk blijkt.

De volgorde waarin gebeurtenissen in de tijd plaatsvinden. Een verhaal kan chronologisch verteld worden of juist met sprongen en terugblikken.

De tijdsduur die in een verhaal wordt bestreken, van enkele uren tot meerdere generaties, ongeacht hoe lang je erover leest.

De tijd die de lezer nodig heeft om een tekst te lezen, in tegenstelling tot de tijd die in het verhaal zelf verstrijkt.

Het gevoel dat de lezer wil weten hoe het afloopt. Schrijvers wekken spanning door informatie achter te houden of een conflict op te bouwen.

Het hoogtepunt van de spanning in een verhaal, waar het conflict tot een beslissing komt en daarna de afloop volgt.

Een vraag die een tekst bewust onbeantwoord laat, zodat de lezer zelf moet invullen en actiever gaat nadenken over de betekenis.

Een genre waarin een misdaad wordt opgelost door een speurder, en de lezer met aanwijzingen meedenkt over de dader.

Een genre dat een toekomst of andere wereld schetst met technische of wetenschappelijke ontwikkelingen die nu nog niet bestaan.

Een verhaal over een samenleving die op het eerste gezicht geordend lijkt, maar in werkelijkheid onvrij of onderdrukkend is.

De bespreking en beoordeling van literaire werken in kranten, tijdschriften en online, met aandacht voor inhoud, vorm en context.

Een beoordelende tekst over een boek, toneelstuk of film, waarin de recensent zijn oordeel onderbouwt met voorbeelden uit het werk.