Is een dystopie uit 2019 'typisch romantisch'? Periodes als gereedschap
Je behandelt in 5 havo de literatuurgeschiedenis aan de hand van periodes. Bram leest voor zijn leeslijst 'De laatste dag' (fictief, 2019), een dystopie over een meisje dat opgroeit in een streng gecontroleerde stad, op een dag over de muur klimt en buiten in de natuur gaat leven. Ze verzet zich in haar eentje tegen het systeem, mijmert veel over vroeger en sterft op de laatste bladzijde in een storm. In zijn verslag schrijft Bram: 'Dit is een typisch romantisch boek. De hoofdpersoon is eenzaam, ze verzet zich tegen de maatschappij en de natuur speelt een grote rol. De schrijver is duidelijk beïnvloed door de romantiek.' Hij vraagt jou of hij dit zo kan inleveren. Je weet dat de klas vorige maand de romantiek heeft behandeld met begrippen als Weltschmerz, het sublieme, vlucht uit de werkelijkheid en het onvoltooide, en dat het verslag wordt beoordeeld op het correct gebruiken van periodes als analyse-instrument.
1. Wat is juist en wat is problematisch aan Brams typering? Betrek het begrip periode in je antwoord.
Read the worked answer
Wat klopt: er zijn zeker romantische motieven. Het individu tegenover de maatschappij, de eenzaamheid, de natuur als tegenpool van de stad, het verlangen naar iets anders - dat zijn bekende romantische elementen. Wat niet klopt, is de conclusie dat het boek daarom een romantisch boek is. Romantiek is een periode (ruwweg 1800-1850) met een eigen poëtica: gevoel boven verstand, het sublieme, het onvoltooide, de vlucht uit de werkelijkheid, belangstelling voor volksverhalen en het verleden. Een dystopie uit 2019 is in de eerste plaats een waarschuwend, maatschappijkritisch genre dat werkt met sciencefiction-conventies; de natuur is daar niet het vluchtoord van de ziel maar een tegenontwerp bij een politiek systeem. Een motief is niet hetzelfde als een periode. Brams fout is dat hij een stempel plakt waar hij een instrument had moeten gebruiken. 'Romantische trekken' kan wel; 'typisch romantisch' niet. En 'de schrijver is duidelijk beïnvloed' is een uitspraak over de persoon van de auteur die hij met de tekst niet kan onderbouwen.
2. Herschrijf Brams alinea. Behoud zijn waarnemingen, maar maak de redenering examenfest.
Read the worked answer
Behoud de waarnemingen, verander de logica: waarneming, begrip, bewijs, conclusie op het juiste niveau. Bijvoorbeeld: 'De hoofdpersoon staat alleen tegenover de stad en zoekt de natuur op; die combinatie doet denken aan romantische motieven als het individu tegen de maatschappij en de vlucht in de natuur. Toch is "De laatste dag" in de eerste plaats een dystopie: de natuur functioneert hier als tegenontwerp bij een politiek systeem, en het verhaal eindigt met een waarschuwing, niet met een verlangen naar het oneindige. Je kunt dus spreken van romantische motieven binnen een dystopisch kader, niet van een romantisch boek.' Merk op wat er gebeurt. De vaagheden ('typisch', 'duidelijk beïnvloed') verdwijnen, elke bewering vraagt om een tekstgegeven, en de conclusie is genuanceerd in plaats van absoluut. Ook belangrijk: de alinea laat zien dat Bram de begrippen kent én ze kan toepassen op een boek dat niet uit die periode komt. Dat is precies wat het verslag moet laten zien.
3. Bram stelt voor om 'De laatste dag' dan maar 'een moderne roman' te noemen. Leg uit waarom dat geen oplossing is en wat hij beter kan doen.
Read the worked answer
Omdat 'modern' geen veilige uitweg is. In de literatuurgeschiedenis is het modernisme een periode met eigen kenmerken (ruwweg 1890-1940): bewustzijnsweergave, fragmentarische compositie, taal die zelf onderwerp wordt, weinig psychologische duiding. Een roman uit 2019 zo noemen is óf een leeg containerbegrip ('het is een hedendaags boek') óf een verkeerd periodelabel. Hetzelfde geldt voor 'postmodern' als hij niet kan aanwijzen wat er postmodern aan is, bijvoorbeeld ironie, intertekstualiteit of wantrouwen tegen grote verhalen. Een betere route: noem het genre (dystopie, jeugdroman) en benoem de motieven en de vertelwijze met tekstbewijs. Periodes zijn gereedschap, geen etiketten. Wie een label plakt zonder kenmerken aan te wijzen, laat zien dat hij het begrip kent maar niet kan gebruiken - en daar wordt het verslag op beoordeeld.