Maatschappijleer VMBO BB cheat sheet

Een strafbaar feit is een gedraging die in de wet als misdrijf of overtreding staat beschreven en waarvoor de overheid mag straffen.

Misdrijven zijn zwaardere feiten (diefstal met geweld, moord) en staan in Boek 2 van het Wetboek van Strafrecht; overtredingen zijn lichtere feiten (wildplassen, te hard rijden) en staan in Boek 3 of in de Wegenverkeerswet.

Elementen van een strafbaar feit: menselijke gedraging, wederrechtelijk, aan schuld te wijten, en passend binnen een wettelijke delictsomschrijving.

Opzettelijke delicten (diefstal, mishandeling) vereisen willens en wetens handelen; culpoze delicten (dood door schuld) vereisen verwijtbare nalatigheid of onachtzaamheid.

Poging tot een misdrijf is strafbaar zodra het voornemen zich door een begin van uitvoering openbaart; voorbereiding is strafbaar bij zware misdrijven met voorwerpen bestemd tot het plegen.

De officier van justitie beslist over vervolging; het Openbaar Ministerie kan seponeren (technisch of beleidsmatig), een transactie of strafbeschikking opleggen, of dagvaarden.

Rechtbanken kennen in eerste aanleg straffen tot gevangenisstraf van maximaal vier jaar (enkelvoudige kamer); de meervoudige kamer behandelt zwaardere zaken.

Hoofdstraffen zijn gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete; bijkomende straffen zijn onder meer ontzetting van rechten en verbeurdverklaring; maatregelen zijn tbs en plaatsing in een inrichting.

Recidive kan leiden tot een hogere straf; de rechter weegt bij de straftoemeting de ernst van het feit, de persoon van de dader en de omstandigheden.

In een rechtsstaat is de overheid zelf gebonden aan het recht; burgers hebben grondrechten die de overheid moet eerbiedigen.

Legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen straffen of vrijheden beperken op grond van een vooraf vastgestelde wettelijke regel.

Trias politica van Montesquieu: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht zijn gescheiden en controleren elkaar via checks and balances.

Klassieke grondrechten (vrijheid van meningsuiting, godsdienst, vergadering) beschermen de burger tegen de overheid; sociale grondrechten (recht op wonen, zorg, onderwijs) geven de overheid een inspanningsverplichting.

Rechterlijke onafhankelijkheid: rechters worden voor het leven benoemd, kunnen niet door de regering worden ontslagen en mogen geen instructies van anderen aannemen.

Recht op een eerlijk proces (artikel 6 EVRM): onpartijdige rechter, openbare behandeling, redelijke termijn en het recht op rechtsbijstand.

Nulla poena sine lege: geen straf zonder wettelijke grondslag; de wet mag niet met terugwerkende kracht strenger worden toegepast.

De Hoge Raad is de hoogste rechter in civiele en strafzaken en bewaakt de eenheid van rechtspraak via cassatie; de Raad van State is hoogste bestuursrechter.

De Nationale ombudsman onderzoekt klachten over de overheid en kan een oordeel geven, maar heeft geen bevoegdheid om besluiten te vernietigen.

Nederland is een parlementaire democratie met evenredige vertegenwoordiging: het aantal zetels is ongeveer gelijk aan het percentage van de landelijke stemmen.

De Tweede Kamer heeft 150 leden en heeft het recht van initiatief, amendement, motie en interpellatie; de Eerste Kamer heeft 75 leden en mag alleen wetten goedkeuren of verwerpen, niet wijzigen.

De regering bestaat uit de koning en de ministers; het kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen en hoeft niet dezelfde samenstelling te hebben als de regering.

Formatie: na de verkiezingen onderzoekt een verkenner de mogelijkheden, waarna een informateur coalitieonderhandelingen leidt en een formateur het kabinet samenstelt.

Het staatshoofd (de koning) heeft geen politieke macht; ministers zijn verantwoordelijk en de koning ondertekent wetten met een ministerieel contrargument.

Het kiesstelsel kent een kiesdrempel van één zetel (ongeveer 0,67 procent van de stemmen); er is geen drempel zoals in Duitsland.

Motie van wantrouwen: een meerderheid in de Tweede Kamer kan een minister of het kabinet dwingen af te treden; een motie van treurnis heeft alleen een politieke signaalfunctie.

Politieke partijen formuleren een verkiezingsprogramma, selecteren kandidaten op de kieslijst en vormen na de verkiezingen fracties in de Kamers.

Gemeenteraad, Provinciale Staten en waterschappen worden rechtstreeks gekozen; de burgemeester wordt benoemd door de Kroon en de commissaris van de Koning eveneens.

Een arbeidsovereenkomst ontstaat als er sprake is van arbeid, loon en een gezagsverhouding; de werkgever mag instructies geven over de uitvoering van het werk.

Arbeidsvoorwaarden staan in de cao, de individuele arbeidsovereenkomst en de wet; bij strijdigheid gaat de wet boven de cao en de cao boven de individuele afspraak, tenzij de afspraak gunstiger is voor de werknemer.

Proeftijd: maximaal één maand bij een contract van zes maanden of korter, maximaal twee maanden bij een contract van langer dan zes maanden en maximaal twee maanden bij een contract voor onbepaalde tijd.

Opzegtermijn voor de werkgever hangt af van de duur van het dienstverband; voor de werknemer geldt bij een contract voor onbepaalde tijd een opzegtermijn van één maand.

Ontslag op staande voet vereist een dringende reden (diefstal, geweld, ernstige belediging) en moet onverwijld worden gegeven; anders is het ontslag ongeldig.

WW: recht op uitkering bij werkloosheid na minimaal 26 gewerkte weken in de laatste 36 weken; de duur hangt af van het arbeidsverleden.

Bij arbeidsongeschiktheid geldt loondoorbetaling door de werkgever: minimaal 70 procent van het loon gedurende maximaal 104 weken, vaak aangevuld via de cao.

Een vakbond (FNV, CNV) onderhandelt over de cao en kan werknemers bijstaan bij conflicten; het recht om te staken is in Nederland erkend, maar niet in de Grondwet vastgelegd.

De Arbowet verplicht de werkgever tot een veilige werkplek, risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en voorlichting aan werknemers over gevaren.

Massamedia bereiken een groot publiek via kranten, tv, radio, internet en sociale media; ze informeren, amuseren, opiniëren en controleren de macht.

Persvrijheid is vastgelegd in artikel 7 van de Grondwet: niemand heeft voorafgaand toezicht op de inhoud van een gedrukt stuk, en de overheid mag niet censureren.

Objectieve berichtgeving kenmerkt zich door hoor en wederhoor, bronvermelding, feiten gescheiden van mening, en het vermijden van een eenzijdige selectie.

Framing is het bewust kiezen van een invalshoek of woordkeuze waardoor de lezer een bepaald beeld van een gebeurtenis krijgt.

Agenda-setting: media bepalen niet wat mensen denken, maar wel waarover mensen nadenken door de onderwerpen die ze uitlichten.

Filterbubbel en echokamer: algoritmes tonen gebruikers vooral content die past bij hun gedrag, waardoor ze minder met tegengestelde meningen in aanraking komen.

Desinformatie is bewust verspreide onjuiste informatie met het doel te misleiden; misinformation is onjuiste informatie zonder dat oogmerk.

De Mediawet stelt eisen aan publieke omroepen (NPO): pluriformiteit, onafhankelijkheid en een breed aanbod; commerciële omroepen vallen onder lichtere regels.

De Reclame Code Commissie beoordeelt klachten over reclame; misleidende reclame is verboden op grond van de Nederlandse Reclame Code.

Een pluriforme samenleving bestaat uit mensen met verschillende culturele achtergronden, godsdiensten, leefstijlen en opvattingen die naast elkaar leven.

Cultuur omvat waarden (wat belangrijk wordt gevonden), normen (gedragsregels), gewoonten, taal en symbolen die een groep deelt en doorgeeft aan volgende generaties.

Socialisatie is het proces waarbij iemand de waarden en normen van de samenleving leert; primaire socialisatie gebeurt in het gezin, secundaire op school, werk en via media.

Acculturatie is het verwerven van elementen van een nieuwe cultuur na migratie; integratie betekent meedoen aan de samenleving met behoud van eigen culturele identiteit.

Assimilatie betekent volledige overname van de dominante cultuur en het opgeven van de eigen cultuur; segregatie betekent gescheiden leven van groepen.

Het integratiebeleid in Nederland richt zich op taalvaardigheid (inburgeringsexamen), arbeidsparticipatie en kennis van de Nederlandse samenleving.

Artikel 1 van de Grondwet verbiedt discriminatie op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht en handicap; dit beginsel van gelijke behandeling is de kern van de rechtsstaat.

Etnocentrisme is het beoordelen van andere culturen vanuit de eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme houdt in dat je een cultuur beoordeelt binnen haar eigen context.

Migratie kan worden ingedeeld in arbeidsmigratie, gezinshereniging, asielmigratie en studie- of kennismigratie; asielzoekers vragen bescherming op grond van het Vluchtelingenverdrag van Genève (1951).